RSS

Category Archives: व्यक्तीचित्रणपर लेख

एक वादळ भरकटलेलं….

अठरा जानेवारी १९५५ ला कराचीत रक्ताच्या उलट्या होवून तो वारला. गालिब त्याचा आवडता शायर. गालिबची एक ओळ आहे.

“बडे बेआबरु होकर तेरे कुचेसे हम निकले.’

त्याच्यावर लिहीलेल्या सुंदर मृत्युलेखात इस्मत चुगताईंनी कळकळीने सांगितलं होतं……..

“मेरे दामनपरभी खुन के नजर न आनेवाले छीटे है, जो सिर्फ मेरा ही दिल देख सकता है! वही दुनीया जिसने उसे मरने दिया मेरी ही तो दुनीया है! आज उसे मरने दिया और कल मुझे भी मर जानेकी इजाजत होगी और फीर लोग मातम करेंगे!”

सुप्रसिद्ध शायर आणि साहित्यिक फैज अहमद फैज यांनी त्याच्या मृत्युनंतर आपल्या पत्नीला लिहीलेल्या पत्रात त्याच्या कलंदरीला सलाम करताना म्हंटलं होतं…

“हमारे आजके शुराफा (मध्यम वर्गीय) जिन्हे आर्टीस्टके दिलके टुटने का न तो अहसास है न हमदर्दी, वह यही कहेंगे की मंटो मर गया तो उसका अपना कसूर है! बहोत पीता था, लेकिन कोई यह नही सोचेगा की उसने ऐसा  क्यों किया था?”

त्याचं सगळं आयुष्यच बेफाम होतं. सरदार अली जाफरी, फैज अहमद फैज, अब्बास, कृष्णचंदर, सिब्ते हसन रिझवी, सज्जाद जहीर अशी समकालीन साहित्यिक मंडळी मित्र म्हणून लाभली होती. पण हा वेडा त्यांच्यात कधी रमलाच नाही. फैज, जाफरी जेव्हा क्रांतिच्या अपेक्षेने आपल्या शायरीचे, कवितेचे इमले उभारत होते तेव्हा हा शहाणा वर्तमानपत्रातून के.आसिफ आणि सितारादेवीच्या प्रणयाच्या कंड्या पिकवत होता. त्याला वाटे, सधन म्हणता येइल अशा परिस्थितीतून आलेले हे नाजुक तरुण कसली क्रांति घडवणार? यांनी कधी दुर्दैवाचा फेरा पाहीलेला नाही. यांना कधी कष्टाचा स्पर्श नाही. कसली झीज म्हणुन सोसावी लागलेली नाही. हे काय क्रांति करणार? यांना छिन्नी हातोडी कसली असते ते माहीत नाही, हे कसले कामगारांचं आयुष्य बदलणार? हे फार तर कविता करतील, गझला लिहीतील. तथाकथीत जहाल लेख लिहून वर्तमानपत्रांची भर करतील. फार फार क्रांतिच्या ललकार्‍या मारत खादीचे कपडे घालून मिरवतील. त्याला हे सगळं मुळी मंजुरच नव्हतं. त्यालाही हवा होता इंन्किलाब, पण त्यासाठी लेखणीला राबवायची त्याची तयारी नव्हती.
हा वेडा एकदम रोखटोक, सडेतोड…. कविता, गझला कसल्या करता? क्रांति हवी असेल तर झोकुन द्या.

“इक आग का दरीया है और डुब के जाना है…………..”

जोश, जिगर मलिहाबादी, फैज अहमद फैज, बेहजाद लखनवी यांच्यासारखे उमदा शायर त्याला मित्र म्हणून लाभलेले. पण ती खानदानी सोहबत त्याला फार काळ गुंतवून ठेवु शकली नाही. ते मखमली जगणं मंटोने साफ नाकारलं आणि तो आपल्याला हवं तसंच जगला. त्याला दु:ख हवं होतं. त्याच्या शोधात तो जिथे जिथे ते सापडण्याची शक्यता होती तिथे तिथे तमाम उम्र भटकत होता. मग त्यातून दरिद्री, कंगाल झोपडपट्ट्यांपासून ते वेश्यांच्या भयाण गल्ल्यांपर्यंत काहीच चुकलं नव्हतं. गावकुसाबाहेरच्या त्या वस्त्यांमध्ये तो जास्त रमला रादर त्याला जे आयुष्याकडून अपेक्षीत होतं ते तिथेच सापडेल असं त्याला वाटत राहीलं. पुढे कधीतरी त्याचा भ्रमनिरास झाला, पण त्या भ्रमनिरासातुन उत्पन्न होणारं दु:खच तर हवं होतं त्याला. पण त्या काही दिवसांनी त्याला त्याच्या जगण्याचं सार शिकवलं. त्या वेश्यावस्त्यांमधल्या वर्षानुवर्षे सडणार्‍या स्त्रीया, ते दलाल – भडवे, तिथले ते गुंड- मवाली, चोर भामटे, तिथल्या यातना, तिथली दु:खे यांचे ठसे पुढे हयातभर त्याच्या लेखनातुन उमटत राहीले. सर्वसामान्य सोकॉलड पांढरपेशा, व्हाईट कॉलर्ड समाजाच्या तकलादु मुळांवरच घाव घालत राहीले.

आजकाल मंटोबद्दल पुन्हा ऐकायला मिळायला लागलय. परवा गुगलवर नुसतं ‘मंटो’ (Manto) असा सर्च दिला तर पोतंभर लिंक्स मिळाल्या मंटोबद्दल बोलणार्‍या. आश्चर्य वाटलं आणि खरं सांगायचं तर खुप आनंदही झाला मनापासून. मंटोवर खरेतर नियतीने खुप अन्याय केलाय, नियतीच का त्याने स्वतःही स्वतःवर फक्त अन्यायच केला. सुखाला ठोकर मारताना, दु:ख आपलंसं करताना, आपण स्वतःपासुनच दुर जातोय हे त्या वेड्याला कधी कळलंच नाही. अर्थात कळलं असतं तरी त्याने फारसा काही फरक पडला नसताच म्हणा. मंटोच्या निधनाची बातमी ऐकल्यावर त्याचा जुना, जवळचा मित्र तत्कालिन सिनेस्टार शाम म्हणाला होता….

“ऐसा कहाँसे लाऊ, तुझ-सा कहूं जिसे?”

शाम बरोबरच होता. मंटोसारखा दुसरा कुणी असुच शकत नाही. मंटोसारखा केवळ मंटोच असु शकतो, होवू शकतो.

‘बु’, ‘खोल दो, ‘थंडा गोश्त‘ आणि त्याची प्रचंड गाजलेली कथा ‘तोबा टेकसिंग‘ अशा अनेक कथांमधुन जगावेगळी, सर्व सामान्यांबरोबर, बहिष्कृतांच्याही दु:खांना वाचा फोडणारी वेदना चव्हाट्यावर मांडणारा मंटो…….”सआदत हसन मंटो….!

सआदत हसन मंटो

त्याचं सग़ळं आयुष्यच अदभुत होतं. मुळात मंटो लिहायला लागला ते दिवसच भारलेले होते. गांधींच्या सत्याग्रहाने जोर धरायला सुरुवात केली होती. बंगालमध्ये क्रांतिकारकांचा जोर वाढत होता. क्रांतिने सगळ्यांनाच वेड लावले होते. प्रत्येक सभा, प्रत्येक मिरवणुक लोकांसाठी पर्वणी ठरु लागली होती. कायदेभंग करुन ब्रिटीशांच्या लाठ्या खाण्यात लोकांना एक नशा चढायचे ते दिवस होते. तशात सायमन कमिशनचा वाद उफाळून आला. वयोवृद्ध नेते लाला लाजपतराय यांचा अंत याच आंदोलनादरम्यान झालेल्या मारहाणीमुळे झाला. सगळीच तरुण मने भडकली होती. कृष्नचंदर, अमृतलाल नागर यांनी आपापल्या पद्धतीने कवितेच्या, लिखाणाच्या माध्यमातुन आतली धग बाहेर टाकण्याचा प्रयत्न केला. त्याच सुमारास मंटोने आपली पहिलीवहीली कथा लिहीली, जालियनवालाबागेच्या पार्श्वभुमीवर ! अमृतसरच्या ‘खल्क’ या दैनिकात त्याची ही कथा छापुन आली ‘तमाशा’ या नावाने, मंटोच्या नावाशिवाय. कथा कुणी लिहीली असावी याबद्दल अनेक तर्क मांडले गेले…मंटो मात्र ठरवून अज्ञातच राहीला, हे त्याच्या विक्षिप्तपणाला साजेसंच होतं. मंटो म्हणे, तो चुकुन कथालेखक झाला, त्याच्या मते मुळात तो एक ‘अफसाना निगार’ , कथा सांगणारा (Story Teller) होता. जेव्हा ‘तमाशा’ छापुन आली तेव्हा तर त्याची याबद्दल खात्रीच पटली…., आयुष्यभर तो दु:खाच्याच कथा सांगत राहीला. अफसाना-ए-दर्द बयाँ करना उसका जुनून सा बन गया था.! त्यानंतर मंटोने अनेक कथा लिहील्या, अनेक अफसाने बयाँ केले… त्याच्यामते त्याचे कथा लिहीणे हा एक अपघात असायचा. या ओढवून घेतलेल्या अपघाताने त्याच्यावर वारंवार रक्तबंबाळ व्हायची पाळी आली. पण त्याने ते प्राक्तन म्हणुनच स्विकारले होते.

मंटोच्या सुरुवातीच्या दिवसांबद्दल फारशी काही माहिती मिळत नाही. ११ मे १९१२ साली पंजाबमधील (सद्ध्याचा पाकिस्तानमधील पंजाब) समराळा या गावी मंटोचा जन्म झाला. त्याचे वडील अकालीच गेले. अभ्यासात तो फारसा हुशार वगैरे नव्हता. ही आणि अशी काही मोजकीच माहिती त्याच्या त्या काळाबद्दल मिळते. पण त्याचे वडीलांशी कधीच जमले नाही. तो मातृभक्त होता. त्याच्या आईने आयुष्यभर दु:खच भोगले, तो याबद्दल आपल्या वडीलांना कारणीभुत मानत असे. कदाचित यामुळेच जगातील सर्व पतित, बहिष्कृत स्त्रीयांचे दु:ख त्याने आपले मानले आणि ते जगासमोर मांडले. सुप्रसिद्ध शायर आणि साहित्यिक फैज आणि मंटो यांच्या वयात फक्त वर्षभराचं अंतर होतं, पण फैज पदवीधर होवून अमृतसरला एम.ए,ओ. कॉलेजात इंग्रजीचा प्राध्यापक म्हणून रुजु झाला तेव्हा मंटो एंट्रन्सच्या परीक्षेला दुसर्‍यांदा नापास झाला होता. विशेष म्हणजे साहेबांची विकेट गेली ती सुद्धा उर्दु विषयामध्ये, हे मंटोला जास्त बोचलं असावं कदाचित. कारण हे म्हणजे ‘गालिब’ला गझलेतलं काही कळत नाही असं म्हटल्यासारखं होतं. बरं आपल्यात काही कमी आहे, असेल हे मान्य करायची तयारी नाही. नम्रता, अदब , तहजिब कशाशी काही देणेघेणे नाही. उद्धटपणा, फटकळपणा रक्तात मुरलेला. आयुष्यालाच ठोकर मारण्याची गुर्मी अंगात होती. त्यामुळे कुणाशी नीट बोलणे माहित नव्हते.  खरेतर सुरुवातीला काही काळ मंटो डाव्या चळवळीशी जोडला गेला होता. अली सरदार जाफरींसारख्या माणसाला ‘सादत हसन मंटो’ नामक या फाटक्या कलंदराने एक काळ वेड लावले होते.  पण तिथेही त्याचं जमलं नाहीच. चळवळीत राहायचं म्हणजे तडजोडीची तयारी असावी लागते. एक तुझं एक माझं करत एकमेकांना सांभाळुन घेत पुढे जावं लागतं. पण मंटोला ते कधीच जमलं नाही. त्यांचं फाटकं तोंड, तिरसट, तुसडेपणा, जाता येता दुसर्‍याची टर उडवण्याची सवय, त्यामुळे लवकरच जवळची म्हणणारी माणसेसुद्धा त्याला टाळायला लागली. ‘नंगे से खुदा भी डरता है’…… याच्या तोंडी लागणे लोक टाळायला लागले. कधीही फटकन अपमान करेल हा माणुस, म्हणून लोक घाबरुन असत आणि मंटोला नेमका याचाच अभिमान वाटायला लागला. पण त्यामुळे मंटोचा एकटेपणा अजुन वाढत गेला, त्यामुळे त्याबरोबरच आपल्याला लोक टाळतात ही न्युनत्वाची भावना मनात घर करायला लागली, तसा त्याचबरोबर अहंकार आणि उर्मटपणा हे अंगभुत गुणदेखील आकार घेवु लागले. मग कधी हे न्युन लपवण्यासाठी तर कधी अहंकार मिरवण्यासाठी स्वतःला मर्द सिद्ध करण्याची एक केविलवाणी धडपड सुरु झाली. संभावितांच्या जगात त्याला प्रवेश नाकारला गेला होता, त्यामुळे त्याने आपले पौरुषत्व सिद्ध करण्यासाठी अमृतसरच्या बाजाराची निवड केली. याच बाजाराने त्याला, त्याला हव्या असलेल्या दु:खाची ओळख करुन दिली. मंटोमधल्या ‘अफसाना निगार’चा तो खर्‍या अर्थाने नवा जन्म ठरला. सुरुवातीला एक ‘नर’ म्हणुन गणिकांच्या माड्या चढणारा ‘मंटो’ नंतर तिथे एक कलावंत म्हणुन जाऊ लागला, कलावंत म्हणुन ओळखला गेला.

अलिगड विद्यापिठाच्या कॅम्पसमधुन त्याला तडकाफडकी काढुन टाकण्यात आलं. अर्थात मंटोला क्षयरोग आहे, इतरांना ते धोकादायक ठरु शकतं हे कारण पुढे करण्यात आलं. पण खरी बाब होती ती त्याची राजकारणाबद्दलची बेफिकीर आणि स्फोटक मते. आणि ती उघडपणे मांडण्याची त्याची वृत्ती. एका ठिकाणी तो म्हणतो,

” लीडरों और दवाफरोशों (औषधाचे व्यापारी) को मैं एक ही जुमरेमें शामिल करता हुं. लीडरी हो या दवाफरोशी दोनो पेशे है! और अगर सियासतसे मुझे कोइ दिलचस्पी है तो सिर्फ उतनी जितनी की महात्मा गांधीजीको सिनेमासे होगी. वह सिनेमा नही देखते और मै अखबार नही पढता….!”
पुढे तो स्वतःच म्हणतो….
“असलमें हम दोनो गलती करते है! उन्हे फिल्म जरुर देखनी चाहिये और मुझे अखबार जरुर पढना चाहिये.”

तो असाच विक्षिप्तच होता. खरेतर साधा सरळ, व्यवस्थित, सारासार विवेक बाळगुन विचार करणे हेच मुळी त्याला मुर्खपणाचे वाटे. त्यामुळे त्याला सभ्य समजले जाईल, त्याच्यावर सज्जनपणाचा ठपका लागेल याची त्याला भीती वाटे. त्यामुळे तो कायम त्यापासुन दुरच पळत राहीला. पण मंटोला अलिगढ विद्यापिठाच्या कॅम्पसमधुन काढून टाकण्याच्या निर्णयाने त्याच्या या मस्तवाल वृत्तीला नवं बळ दिलं. त्याने स्वतःलाच वचन दिलं…’आता स्वतःला आवडेल तसंच जगायचं, हवी ती मनमानी करायची, जे स्वतःला आवडेल, रुचेल ते भरभरुन लिहायचं आणि आपल्या मनाच्या असंख्य जखमांमधुन वाहणार्‍या रक्ताची शाई करुन मंटो लिहीत राहिला…., लिहीत राहिला. १९३५ चं साल होतं….. अलिगढ सोडून ‘मंटो’ची पावलं मायानगरी मुंबईकडे वळली. अर्थात त्याआधी त्याने बरेच उपद्व्याप करुन बघीतले होते. आत्महत्या करण्याचाही प्रयत्न केला , पण ऐनवेळी हिंमतीने दगा दिला. खरेतर झोपेच्या गोळ्या खाऊन मरणे सोपे होते, पण गेल्या पाच सहा वर्षात दारु पिऊन्-पिऊन शरीरत ऑलरेडी एवढं विष भिनलं होतं की झोपेच्या गोळ्यांचा काही असर होइल याची त्यालाच खात्री वाटली नाही. अशातच १९३५ च्या दरम्यान त्याला मुंबईतील एक स्नेही मिस्टर नजीर यांच्याकडुन एक ऑफर आली. नजीर यांचं एक उर्दु साप्ताहिक होतं “मुसव्विर” या नावाचं. तर नजीरने ‘मुसव्विर’चा संपादक म्हणुन काम करण्यासाठी मंटोला मुंबईला बोलावून घेतलं. हि मंटोच्या नव्या पर्वाची सुरुवात होती. कारण ‘मुसव्विर’ म्हणजे ‘मायापुरी’चाच जुना अवतार वाटावा असे साप्ताहिक होते. सिनेकलावंतांची प्रेमप्रकरणे, त्यांची लफडी, याबद्दलच्या अफवा-कंड्या पिकवणार्‍या बातम्या, किस्से यांना वाहिलेलं हे साप्ताहिक होतं. यात मंटोचे दोन कॉलम असत. एक ‘नित-नयी’ आणि दुसरा ‘बाल की खाल’……

‘बाल की खाल’ नावाप्रमाणेच जहाल आणि जहरी होतं. यातून मंटोने तत्कालिन अनेक प्रतिष्ठीतांचे बुरखे फाडण्याचं काम मनापासुन केलं. अनेकांची इभ्रतीचे धिंडवडे काढले. त्यामुळे फिल्मजगतातली सगळी दिग्गज मंडळी मंटोची शत्रु बनायला लागली. यात के. आसिफ – सितारादेवीपासुन कारदारपर्यंत कुणालाच मंटोने सोडले नव्हते. मंटोने आपल्या या दिवसात काही निवडक सिनेकलावंतांवर काही अप्रतिम लेख लिहीले आहेत. पुढे त्या लेखांचे ‘मीना बाजार’ या नावाने एक संकलित पुस्तक करण्यात आले. सितारादेवीवर त्याचा विशेष डोळा होता. जेवढी टीका त्याने सितारावर केली तेवढी कुणावरच केली नसेल. पण खरं सांगायचं तर कदाचित ‘मंटो’ सितारादेवीवर प्रचंड खुश असावा. कारण तीही त्याच्यासारखीच होती बंडखोर, प्रमाथी आपल्याच मनाप्रमाणे वागणारी. जगाला फाट्यावर मारणारी….. यादरम्यान सिनेसृष्टीतच त्याला काही जिवाभावाचे मित्रही मिळाले जे मंटोच्या प्रतीभेवर खरोखर फिदा होते. नजीर, शाहिद लतीफ, सिनेस्टार शाम, अशोककुमार, राजा मेहंदी अलीखाँ, शौकत हुसैन रिझवी, एस. मुखर्जी अगदी के.आसिफसुद्धा, ही त्यातलीच काही मोजकी नावे. आयुष्याशी झगडा आणि वेदनांशी चुम्मा चाटी चालुच होती. याच दरम्यान मंटोने चित्रपटांसाठीही काही कथा लिहील्या पण ते चित्रपट दणकुन आपटले. त्याच दिवसात कुठल्यातरी एका बेसावध क्षणी त्याने लग्नासाठी होकार दिला आणि त्याच्या आईने त्याचे लग्न एका खानदानी मुलीशी ‘सफिनाशी’ लावुन दिलं. त्या दरम्यान त्याने अनेक ठिकाणी कामे केली. काही सिने कंपन्यातुन कथा लेखक म्हणुन, पटकथा लेखक म्हणुन. कधी ४० रुपया महिना तर १०० रुपये…. पण नशिब काही साथ द्यायला तयार नव्हतं.

पण तरीही मंटो मुंबईत रमला. थोडी थोडकी नव्हे तर चांगली आठ वर्षे तो मुंबईच्या सिनेसृष्टीत रमला. ही रंगीबेरंगी पण भ्रामक दुनिया त्याला आपलिशी वाटली. इथलं सगळं क्षणभंगुर ! इथळ यशापयश, इथले झगडे, इथलं प्रेम, इथली भांडणं सगळंच तात्पुरतं. घडी घडीला बदलणारं. इथला प्रत्येक जण शापित होता. आयुष्य गहाण ठेवून नशिबाशी लपंडाव खेळणारा. तिन तासाचा खेळ झकास रंगवणारा. खेळ संपला की पुन्हा आपल्याच दु:खाशी झुंजत जगणारा. मंटो तरी कुठे वेगळा होता? त्यालाही हेच तर हवं होतं. पण त्याच्या दु:खांवर कोणी बोट ठेवलेलं मात्र त्याला खपत नसे. मनात आलं ते तो करत राहीला.

याच दरम्यान त्याची ओळख ‘इस्मतआपाशी’ झाली. इस्मत चुगताईंनी मंटोला भाऊच मानलं होतं. याच काळात मंटोला लेखक म्हणुनही प्रचंड नाव मिळालं. त्याने विपुल कथालेखन केलं ते याच दिवसात. पण त्याच्या लिखाणात ‘त्या’ दिवसांची छाप ठळकपणे उमटलेली असे. त्याच्या बिनधास्त लेखनावर अश्लिलपणाचे आरोपही होत. फिल्मिस्तान, बाँबे टॉकीज अशा चित्रपट संस्थासाठीही याच काळात त्याने लेखक म्हणुन काम केलं.पण इथेही त्याला परत अपयशच आलं. या अपयशाने मात्र ‘मंटो’ पोखरला गेला. इमारत अब ढहने लगी थी. सगळे संशय, भ्रम, न्युनगंडाची जुनीच भावना परत उफाळुन वर आली. याच दरम्यान फाळणीचे वारे देशात वाहायला लागले होते. त्याच कश्मकशमध्ये त्याने भारत सोडून पाकिस्तान गाठला. शेवटची सात वर्षे मंटोने पाकिस्तानमध्ये काढली. पण इथेही वाट्याला आली ती घोर विवंचना, मानसिक कुचंबणा…क्लेश ! पाकिस्तानमध्ये तर अश्लिल लिखाणासाठी म्हणून त्याच्यावर खटलेच भरले गेले. ‘थंडा गोश्त’ साठी त्याच्यावर झालेल्या खटल्यात तर त्याची सगळी उमेदच खच्ची झाली. मंटो परत प्यायला लागला. त्याचा जुना, जगाला तुच्छ लेखण्याचा स्वभाव पुन्हा वर यायला लागला. मध्ये काही काळ त्याला वेड्यांच्या इस्पितळातही भरती करंण्यात आले होते. १९५५ मध्ये रक्ताच्या उलट्या होवून मरण पावला.

मंटो मेला…
अतिशय हलाखीची आणि गुमनाम मौत मेला….
पण एक उच्च श्रेणीचा कथाकार म्हणुन त्याची थोरवी निसंदिग्धपणे वादातीत आहे. त्याच्या लिखाणात एक बेचैन सुर आहे जो कायम आपल्याबरोबर येत राहतो. त्याच्या कथेतली माणसे सामान्य आहेत, निरागस आहेत, निदान आपला निरागसपणा जपण्याची धडपड करताना दिसतात. राजकारण, सामाजिक स्थित्यंतरे यांच्या जात्यात ती भरडून निघतात… मंटो स्वतःतरी कुठे वेगळा राहिला होता यापासून?

सुरुवातीच्या काळात त्याने काही अनुवादही केले. यात व्हिक्टर ह्युगोपासुन ऑस्कर वाईल्डपर्यंत अनेकांची वर्णी लागली. या लेखनानेच खरे तर त्याला तत्कालिन डाव्या विचारसरणीच्या लोकांमध्ये एक ओळख मिळवून दिली होती. पण मंटो तिथेही रमला नाही.

मंटोच्या काही गाजलेल्या कथा / कथासंग्रह …

आतिशपारे (Nuggets Of Fire)- १९३६
थंडा गोश्त
मंटो के अफसाने – १९४०
धुंआ – १९४२
अफसाने और ड्रामाये – १९४३
लज्जत ए सांग – १९४८ (The Taste Of Rock)
स्याह हाशिये – १९४८ (Black Borders)
बादशाहत का खातमा -१९५०
खाली बोतलें – १९५०
लाऊड स्पीकर
निमरुद की खुदाई -१९५०
थंडा गोश्त – १९५०
याझिद – १९५१
परदें के पीछे -१९५३
सडक के किनारे – १९५३
बगैर उन्वां कें (Without a Title)-१९५४
बगैर इजाजत – १९५५
बुरके – १९५५
फुंदने – १९५५ (Tassles)
सरकंडो के पीछे – १९५५ (Behind The Reeds)
शैतान – १९५५
शिकारी औरतें – १९५५

त्याच्या काही कथांना त्याच्या मृत्युनंतर प्रसिद्धी मिळाली.
रत्ती, मासा, तोला – १९५६
काली सलवार – १९६१
मंटो की बेहतरीन कहानियां – १९६३
ताहिरा सें ताहिर – १९७१

पुढे पाकिस्तानी सरकारने मंटोच्या स्मरणार्थ एक टपाल तिकीटही काढले. पण तोवर मंटो खुप दुर निघून गेला होता.

तो बेबंद, बेफाम आयुष्य जगला म्हणून मोठा कलावंत नाही म्हणत मी त्याला. तर जगण्याच्या त्या धडपडीत, त्या पराभवाच्या चक्रातही तो आपल्या कलेशी प्रामाणिक राहिला. स्वतःसाठी, पोटासाठी, यशासाठी आपल्या कलेला राबवणं त्याने कधीही मंजुर केलं नाही. कलेचं शील त्याने प्राणापेक्षाही जास्त जपलं… म्हणुन मंटो मोठा होतो. त्याच्या लिखाणात विलक्षण मादकता असे, आसक्ती असे याचे कारण त्याच्या जिवनासक्तीत होते. आयुष्य भरपुर जगुन घेण्याची त्याची वृत्ती, जगण्यावर असलेली त्याची प्रचंड वासना त्याच्या कथांमधून डोकावत राहते….

आज परत बुद्धीवाद्यांना, सुशिक्षितांना मंटोच्या साहित्याची भुरळ पडू पाहतेय. मंटो पुन्हा चर्चेत येतोय. त्याच्या कथांचे अनुवाद होताहेत……!

वेलकम बॅक मंटो…, वेलकम बॅक !

विशाल

 

कृष्णमयी

संत ज्ञानेश्वरांपासून ते गाडगेबाबांपर्यंत आपल्याकडे अनेक संत महात्मे होवून गेले. या सगळ्यांनी मराठीतील भक्तीसाहित्य समृद्ध केलेले आहे. पण मराठी भाषेच्या पलिकडे जावुन जर पाहिले तर इतर भाषांतही त्या त्या प्रांतातील संत महात्म्यांनी प्रचंड साहित्य निर्मीती केलेली आहे. मग ते संत तुलसीदासांचे ‘तुलसी रामायण’ असो, सुरदासाचे काव्य असो, कबीर्-रहिमचे दोहे असोत वा मीरेची पदे असोत. या सगळ्यांनीच भारतीय भक्ती साहित्याला एका विलक्षण उंचीवर नेवुन ठेवलेले आहे. मला स्वतःला मात्र यापैकी संत कबीर आणि संत मीराबाई यांच्याबद्दल एक विलक्षण आकर्षण आहे. खरेतर या दोघांचे आयुष्य अतिशय वेगवेगळ्या पद्धतीने व्यतित झालेले आहे. कबीर अतिशय सामान्य घरात वाढले, त्यांच्यासमोरच्या समस्या वेगळ्या होत्या, तर मीरा राज घराण्यात जन्माला आलेली, तिच्या समस्या पुर्णपणे निराळ्या… पण या दोघांमध्येही एक विलक्षण साम्य आढळते, ते म्हणजे अनन्यभक्ती ! इतर कुठल्याही शास्त्राला, धर्मकर्माला, कर्मकांडाच्या अवडंबराला गौणत्व देवुन स्वानुभुतीला पुजण्याची, स्वानुभुतीबद्दल असलेली अपार निष्ठेची भावना !! आज आपण मीराबाईबद्दल बोलणार आहोत…

संत मीराबाई

भज मन चरणकमल अविनासी
जे ताई दीसे धरण-गगन बिच तेताई सब उठ जासी
कहा भयो तीरथ व्रत कीन्हे कहा लिये करवत कासी
इण देही का गरब न करणा माटी में मिल जासी
यो संसार चहर की बाझी सांझ पड्या उठ जासी
कहा भयो है भगवा पहर्‍यां घर तज भये संन्यासी
जोगी होय जुगती नहिं जाणी उलटि जनम फिर आसी
अरज करी अबला कर जोरे स्याम तुम्हारी दासी
मीरा के प्रभु गिरिधर नागर काटो जम की फांसी
भज मन चरणकमल अविनासी

मराठी अनुवाद : विशाल कुलकर्णी

भज मना रे तू, ते चरणकमळ अविनाशी
धरा-अंबरामध्ये दिसे जे, ते सर्व असे विनाशी
हवे कशाला व्रत-तीर्थाटन, मोक्षास हवी का काशी?
अहंकार वृथा हा देहाचा, रे अखेर मातीस मिळशी
दिन ढळतो रे हा हा म्हणता, संसार नसे अविनाशी
हवी कशाला भगवी वस्त्रे, वृथा संन्यास का घेशी?
योगी होवुन मंत्र न जाणे मोक्षाचा, भवचक्रात अडकशी
विनवणी करतसे कर जोडुनि अबला, केशवा तव दासी
गिरिधर प्रभो, गुंतवू नको मीरेला, भवसागरा तळाशी
भज मना रे तू, ते चरणकमळ अविनाशी

मीरेचा जन्म राजकुळात झालेला. माहेर असो वा सासर, सुख्-समृद्धी, सोयी सुविधा कायम दासासारख्या हात जोडून समोर उभ्या. पण मीरेच्या वृत्तीवर या कशाचाच परिणाम झालेला दिसत नाही. सदैव पाण्यात राहूनही कोरडे राहणार्‍या कमलदलासारखी निर्लेप वृत्ती घेवुनच ती जगली. एकच ध्यास आयुष्यभर होता….

“मेरे तो गिरधर गोपाल, दुसरा न कोय!”

एकच आस कायम मनात होती. त्या गिरिधर गोपाळाच्या चरणकमळाची. वरील पदात ती ‘मनाला’ सांगते.

“ही धरा आणि आकाश यांच्यामध्ये जे काही आहे ते सर्व नश्वर आहे. मग त्याचा मोह कशाला हवा? कशाला हवे फुकाचे कर्मकांड आणि व्यर्थ तिर्थयात्रा, कशाला हवेत ते संन्यास धर्माचे अट्टाहास आणि जप-तपे. या देहाबद्दल वृथा आसक्ती, अहंकार कशाला हवा? वेड्या, अरे मातीतून जन्माला आलास शेवटी मातीतच जायचास. अरे …केवळ संन्यास घेवुन मोक्ष नाही मिळत. मोक्षासाठी आवश्यक असते ते परमात्म्याशी मिलन, ते समर्पण. हि साधी युक्ती जोपर्यंत तुला समजत नाही तोवर ही भगवी वस्त्रे, हे जपतपाचे कर्मकांड सगळे व्यर्थ आहे. म्हणून शेवटी ती हरिलाच विनंती करते की परमेश्वरा मला या भवचक्राच्या फेर्‍यात अडकवु नकोस, मला तुझ्या पायाशी जागा दे. अन्य काही नको!”

मीरा…

खरेतर या नावाचे आपल्या पुराणात, इतिहासात कुठेच आणि कसलेच संदर्भ सापडत नाहीत. बरेचसे लोकांच्या मते हे एक मुस्लीम नाव आहे. मीरासाहिब म्हणुन एक महान मुस्लिम फकीरही होवून गेलेले आहेत. पण तरीही हे नाव कधी कुणाला खटकलेले नाही. कारण मीरेने स्वतःच्या समर्पण वृत्तीने, तेजस्वी भक्तीने या नावालाच कृष्णपद प्राप्त करुन दिले आहे. लहानपणी आईने थट्टेने कृष्णाच्या मुर्तीकडे बोट दाखवून सांगितले….

“वो देख, वो है तेरा दुल्हा!”

भाबड्या, निरागस मीरेने त्या क्षणी जगाशी नाते तोडले आणि ती कृष्णमय झाली…कृष्ण झाली. मुळातच समन्वयवृत्ती आणि समर्पण हाच स्वभाव असल्याने मीरेला कोणी कधीच कुठल्याच बंधनात, मोहात बांधू शकले नाही. तिला मोहात पाडू शकणारी एकच गोष्ट होती या जगात…

“मेरे तो गिरधर गोपाल दुसरो न कोई
जाके सिर मोरमुकुट मेरो पति सोई”

मीरेची सगळी साधना कृष्णापाशी सुरू होते आणि कृष्णापाशी येवुन संपते. तिची प्रेमभक्ती हे तिच्या साधनेचे बलस्थान होते. पण तिने साधनेचे सर्व प्रकार अनुभवलेले दिसतात. ते तिच्या कवनांमधून प्रकर्षाने जाणवत राहते. योगसाधना, उपासना, ज्ञानसाधना अगदी टोकाची अशी वैराग्यसाधनादेखील तीने आपल्या प्रेमसाधनेच्या कसोटीवर, निकषांवर तपासून पाहीलेली असल्याचे जाणवत राहते. एक गोष्ट तिच्या लक्षात आलेली होती की आपल्यासाठी महत्त्वाचे आहे ते गिरिधर नागर गोपाळाशी मिलन. मग त्यासाठी तिला काहीच वर्ज्य नव्हते. त्यासाठी मीरा आजन्म साधनारतच राहिली.

घडी एक नहिं आवडे तुम दरसण बिन मोय
तुम हो मेरे प्राण जी कासूं जीवण होय
धान न भावै नींद न आवै बिरह सतावे मोय
घायलसी घूमत फिरूं रे मेरो दरद न जाणै कोय

ती म्हणते

“हे हरि, तुला पाहिल्याशिवाय एक क्षणभरही चैन पडत नाही मला. तू माझे प्राण आहेस, तूच नसशील तर या जगण्यात काय अर्थ आहे. तहान्-भूक विसरली. निद्रेने साथ सोडली , त्यात हा नित्य तुझा विरह. वेड्यासारखी अवस्था झालेय पण कुणाला माझी व्यथा कळतच नाही.”

मीरेची कृष्णाशी असलेली सायुज्यता कधी कुणाला कळलीच नाही. तिची कृष्णाविषयीची निरलस वृत्ती, निरपेक्ष भक्ती, ते निरागस प्रेम, ती जगावेगळी निष्ठा कधी कुणाला कळलीच नाही. पुराणानुसार मुक्तीचे चार प्रकार सांगितले जातात. सलोकता, समीपता, सरुपता आणि सर्वात श्रेष्ठ अशी ‘सायुज्यता’. उदाहरणच द्यायचे झाले तर कैलास लोकात अथवा वैकुंठात राहायला मिळणे ही झाली सलोकता. तिथे राहून शिवाच्या अथवा श्रीविष्णुंच्या सान्निद्ध्यात राहून त्यांची सेवा करण्याची संधी मिळणे ही झाली समीपता. कायम ईश्वरा च्या जवळ राहिल्याने एक वेळ अशी येते की त्रयस्थ माणसाला हा देव आणि हा भक्त असे वेगवेगळे भेद कळतच नाहीत. दोघेही सारखेच वाटायला लागतात ही झाली सरुपता…… आणि खुप कमी भाग्यवंताना लाभते ते म्हणजे परमेश्वरातच मिसळून जाण्याची, त्याच्याशी एकरुप होण्याची क्षमता… ती सायुज्यता ! माझ्या माहितीनुसार हे भाग्य लाभलेले दोनच संतश्रेष्ठ होवून गेले एक मीराबाई आणि दुसरी कान्होपात्रा !

मीरेच्या कवनांमधून सर्व प्रकारचे रस डोकावतात. मुळातच प्रेमभक्ती हा तिच्या उपासनेचा, साधनेचा मुळ पाया असल्याने राग, मोह, विरह, वैराग्य आणि श्रुंगार असे बरेचसे रस तिच्या कवनांनधून ओसंडुन वाहताना दिसतात.

तुम्हरे कारण सब सुख छांड्या
अब मोहिं क्युं तरसावौ
बिरहबिया लागी उर अंतर
सो तुम आय बुझावौ

(हे कृष्णप्रिया, तुझ्यासाठी सगळ्या सुखांचा त्याग केला तरी तू असा का त्रास देतोयस मला. विरह व्यथेने जळणारी या मीरेची ही अवस्था तडफड तुझ्या लक्षात येत नाही का? ही सगळी तळमळ, हा दाह शमवण्याची क्षमता फक्त तुझ्या स्पर्शातच आहे रे !)

श्रुंगाररसातून देखील मीरेची भक्ती, तिची निष्ठाच जाणवत राहते.

अब छोड्या नहिं बनै प्रभुजी
हंसकर तुरत बुलावौ
मीरा दासी जनम जनम की
अंग सूं अंग लगावौ

(अता क्षणाचाही दुरावा सहन नाही होत. बस्स तू एकदा हंसून तुझ्याजवळ बोलाव. ही मीरा जन्मो-जन्मीची तुझी दासी आहे…. अंगाला अंग भिडू दे आता!)

राजघराण्यात वाढलेल्या मीराबाईचा काळ हा तत्कालिन मोघल आणि हिंदुंच्या संघर्षाचा काळ होता. कायम लढाया, हल्ले, कापाकाप्या यांचे ते दिवस होते. सतत होणार्‍या मोघलांच्या स्वार्‍या, राजस्थानातील स्थानिक राजसत्तांची होणारी परवड ती आपल्या डोळ्यांनी पाहात होती. पण एवढे हल्ले होवूनही राजस्थानातील हिंदू राजे मुघलांविरुद्ध कंबर कसण्याच्या ऐवजी आपली परस्पर वैर-वैमनस्ये विसरायला तयार नव्हते. एकेक राज्य उध्वस्त होत चाललं होतं पण एकत्र येवुन सगळी शक्ती मुघलांविरुद्ध एकवटण्याची राजस्थानातील विखुरलेल्या हिंदु राजांची तयारी नव्हती. हे सगळे भोगत, अनुभवत असलेल्या मीरेच्या संवेदनशील मनावर विलक्षण परिणाम होत होता. ऐहिक गोष्टींची नश्वरता आणि व्यर्थता तिला बरोबर कळली होती. म्हणून तिने स्वतःला बहुदा कृष्ण साधनेत, प्रेम साधनेत गुंतवून घेतले. प्रेमसाधना वाटते तशी आणि तेवढी सोपी नाही बरे. इथे भक्ताला आपल्या प्रिय ईश्वराच्या भेटीची आस असते. ईश्वरप्राप्तीसाठी तो तळमळतो. प्रभुचा तो दुरावा त्याला सहन होत नाही. परमेश्वर अगदी कसुन परीक्षा घेतल्याशिवाय कुणालाही आपली समीपता देत नाही. एखाद्या ज्योतीप्रमाणे, धुपाप्रमाणे प्रभुसाठी जळत राहण्याची तयारी ठेवावी लागते. त्या कोवळ्या वयात मीरेने कृष्णाला आपला पति मानले आणि त्यानंतरचं तिचं सगळं आयुष्यच कृष्णमय होवून गेलं.

ऐसी लगन लगाई कहां तूं जासी
तुम देखे बिन कल न परति है
तलफि तलफि जिव जासी
तेरे खातर जोगण हुंगी करवत लूंगी फासी
मीरा के प्रभु गिरिधर नागर चरणकंवल की दासी

“तुझ्या प्राप्तीसाठी जोगीण बनेन, वेळ पडल्यास मरण पत्करेन. गिरिधरा, ही मीरा तुझ्या चरणांची दासी आहे रे!” तिचा ठाम विश्वास होता की प्रभुचे नामस्मरण, त्याचे भजन किर्तन हीच त्याच्या प्राप्तीची गुरुकिल्ली आहे. त्यासाठी मथुरा-काशीला जाण्याची गरज नाही. तीर्थयात्रांची आवश्यकता नाही. बस्स प्रभुंचे नामस्मरण यातच मोक्ष आहे. आणि हे सुत्र तीने आयुष्यभर अंगी भिनवले होते.

भजन भरोसे अविनाशी मै तो भजन भरोसे अविनाशी
जप तप तीर्थ कछुए ना जाणूं करत मै उदासी रे
मंत्र ने जंत्र कछुए ना जाणूं वेद पढ्यों न गइ काशी
मीरा के प्रभु गिरधर नागर चरणकमल की हूं दासी
भजन भरोसे अविनाशी मै तो भजन भरोसे अविनाशी!

हे झालं मीरेच्या स्वतःबद्दल, तिच्या कृष्णभक्तीबद्दल. पण स्वतः कृष्णाबद्दल सांगताना मात्र तिची काव्यप्रतिभा विलक्षण बहरते. श्रीकृष्णाबद्दल बोलताना तिला काय सांगु आणि काय नको असे होते.

यदुवर लागत है मोहिं प्यारो
मथुरा में हरि जन्म लियो है गोकुल में पग धारो
जन्मत ही पुतना गति दीनी अधम उधारन हारी
यमुना के नीरे तीरे धेनु चरावै ओढे कामरि कारो
सुंदर बदन कमलदललोचन पीतांबर पट वारो
मोर मुकुट मकराकृत कुंडल करमें मुरली धारो
शंख चक्र गदा पद्म बिराजै संतन को रखवारों
जल डुबत ब्रज राखि लियो है करपर गिरिवर धारो
मीरा के प्रभु गिरिधर नागर जीवनप्राण हमारो

‘मीरा’ मुळात ‘मीरा’ राहिलीच नव्हती. ती पुर्णतः कृष्णमयी होवून गेलेली होती. त्यामुळे तिच्या कवनांमधुन जिथे तिथे कृष्ण ओथंबून भरलेला दिसतो. तिचा प्रत्येक क्षण हा हरिच्या मिलनासाठी आसुसलेला आहे. कुठलीही सुखे तिला तिच्या या साधनेपासुन परावृत्त करू शकत नाहीत किवा तिच्या मनातील प्रभुबद्दलची प्रिती कमी करु शकत नाहीत.

हरि मेरे जीवन प्रान-अधार
और आसरो नाही तुमबिन तीनूं लोक मंझार
आप बिना मोहिं कछु न सुहावै निरख्यौं सब संसार
मीरा कहै में दासि रावरी दीज्यौ मती बिसार
हरि मेरे जीवन प्रान-अधार

मोहि लागी लगन हरिचरनन की
चरन बिना कछुवै नहिं भावे जग माया सब सपननकी
भवसागर सब सुखि गयो है फिकर नही मोहिं तरनन की
मीरा के प्रभु गिरिधर नागर आस वही गुरु सरनन की
मोहि लागी लगन हरिचरननकी

वर सांगितल्याप्रमाणे ‘मीरा’ हे सायुज्यतेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. ती कृष्णाशी एवढी एकरुप होवू गेली होती की स्थळ्-काळाचे देखिल भान विसरून बसे. कधी ती स्वतःला वृंदावनातील गोपी समजते तर कधी राधा. कृष्णाच्या लीलांना कंटाळलेल्या एखाद्या गोपिकेप्रमाणे ती लडिवाळ तक्रारही करते. हलकेच आपल्या प्रियाला लटका रागही दाखवते.

छांडो लंगर मोरी बाहिया गहौ ना
मै तो नार पराये घर की मेरे भरौसे गुपाल रहौ ना
जो तुम मेरी बहियां धरत हो नयन जोर मेरे प्राण हरौ ना
बृंदाबन की कुंजगली में रीति छोड अनरीति करौ ना
मीर के प्रभु गिरिधर नागर चरणकमल चित टारे टरौ ना

जावा दे गुमानी कृष्ण म्हांरे घर काम छे
थें हो लंगर नंद महर के व्रजबरसाने म्हांरो गाम छे
जानो नहीं तो पूंछ लीजो श्रीराधा म्हारो नाम छे
मीर के प्रभु गिरिधर नागर नाम थांको बदनाम छे

मीरेची सगळी कवने ही एक प्रकारची आर्त विनवणीच असल्याने ती खुप लवकर तोंडात रुळतात. मनाला भावतात. तिच्या कवनात त्या गोपालाचे वर्णन असते, त्याच्याविषयी लडिवाळ तक्रार असते. तिच्यासाठी तिचा कृष्ण सार्‍या आसमंतात सामावलेला आहे. पशु-पक्ष्यांच्या किलबिलीत तिला कृष्णाची मुरली ऐकु येते. ऋषीमुनींच्या मंत्रपाठात तिला कृष्ण जाणवतो.

गोहनें गुपाल फिरूं ऐसी आवत मन में
अवलोकत बारिज बदन बिबस भई तन मन में
मुरली कर लकुट लेऊं पीर बसन धारुं
काछी गोप भेष मुकुट गोधन संग चारूं
हम भई गुलहामलता वृंदावनरैना
पसु पंछी मर्कट मुनी श्रवन सुनत बैना
गुरुजन कठिन कानि कासों री कहिए
मीरा प्रभु गिरिधर मिली ऐसे ही रहिए !

तर कधी हिच मीरा विरहाने व्याकुळ होते. काय वाट्टेल ते करा पण आपल्या चरणी स्थान द्या अशी प्रभुचरणी विनंती करते.

तुम सुनो दयाल म्हांरी अरजी
भौसागर में बही जात हूं काढो तो थांरी मरजी
यो संसार सगो नही कोइ सांचा रघुवरजी
मातपिता और कुटुंबकबीला सब मतलब के गरजी
मीरा के प्रभु अरजी सुन लो चरण लगाओ थांरी मरजी!!

सखी रीं मोहिं लाज बैरन भई
चलत लाल गोपाल के संग काहे नाहीं गई
कठिन क्रूर अक्रूर आयो साजी रथ कहं नई
रथ चढाय गोपाल लैगो हाथ मीजत रई
कठिन छाती स्याम बिछुरत बिदरि क्युं ना गई
दासी मीरा लाल गिरिधर बिरह तें तन तई !!

मै बिरहणी बैठी जागूं
जगत सब सोवै री आली
बिरहणी बैठी रंगमहल में
मोतीयन की लड पोवै
इक बिरहिणी हम ऐसी देखी
अंसुवन की माला पोवै
तारा गिन गिन रैण बिहानी
सुख की घडी कब आवै
मीरा के प्रभु गिरिधर नागर
मिलके बिछुड न जावै !!

‘मीरा’ हे खरोखर एक अजब रसायन आहे. त्याग, समर्पण, निष्ठा, प्रेम या गुणांचे आदर्श उदाहरण. मीरेचे जीवन अनेक अद्भुत घटनांनी भरलेले आहे. मीरेच्या आयुष्याला, तिच्या कहाणीला उठाव देण्यासाठी बहुतेक कथाकारांनी तिच्या कथेत अनेक चमत्कारही घुसडलेले दिसुन येतात. पण खरेतर मीरेचे जीवन इतके स्वच्छ आणि शुद्ध आहे की त्यात चमत्कारांना जागाच नाही. स्वच्छ पाण्याप्रमाणे तिचे जीवन पारदर्शक आहे. इथे लपवण्यासारखे काही नाही. प्रेम आणि निष्ठा हे तिच्या साधनेचे, तिच्या आयुष्याचे मुलभुत घटक आहे. मीरेची साधना प्रकट आहे. तिचा पदांमध्ये भक्तीरस ओथंबून वाहतो आहे. पदांमध्ये श्रुंगाराचा भावही आहे पण नटवेपणा नाही. मीरेचे सर्वात मोठे वैशिष्ठ्य म्हणजे तिच्या पदांमध्ये काव्यत्मकता असली तरी प्रेमभक्तीच्या बारकाव्यांत ती शिरत नाही. तिची पदे भक्तिरसपुर्ण असली तरी त्यात कसलीही कृत्रिमता नाही. सच्ची भावना, त्यांचे पावित्र्य या दोन्ही गोष्टी मीरेमध्ये काठोकाठ भरलेल्या आहेत आणि त्या तिच्या काव्यातुन कायम भेटत राहतात. त्यामुळे आपोआपच एका सनातन राजघराण्यात जन्मलेली, वाढलेली ही राजकन्या तथाकथित रुढी परंपरांच्या चौकटीत न अडकता त्यापेक्षाही मोठी बनुन जाते.
कृष्णमयि म्हणवता म्हणवता स्वत:च कृष्ण बनून जाते.

मै तो राजी भई मेरे मन में
मोहिं पिया मिले इक छन में
पिया मिल्या मोहिं किरपा कीन्हिं
दीदार दिखाया हरिने
सतगुरू शब्द लखाया अंसरी
ध्यान लगाया धुन में
मीरा के प्रभु गिरिधर नागर
मगन भई मेरें मनमें…..
मगन भई मेरें मनमें…..!!!

संदर्भ : काव्यसंग्रह – ‘मीरा’ – श्री. मंगेश पाडगावकर

मी मराठी दिवाळी अंकात पुर्वप्रकाशित

विशाल कुलकर्णी. पुणे.

.

 
 
%d bloggers like this: