RSS

Category Archives: रसग्रहण – कविता व गाणी

मायबोली तसेच मिसळपाववरील काही सुंदर कवितांचे तसेच जुन्या गाजलेल्या गाण्यांचे तेथील दिग्गज महारथींनी केलेले रसग्रहण.

ये दुनिया अगर मिल भी जाये तो क्यां है…

 

रसिक चाहत्यांनी सभागृह गच्च भरलेलं आहे. त्यांच्या आवडत्या कविचं, शायर विजयच्या पुस्तकाचं आज प्रकाशन आहे. जोपर्यंत विजय जीवंत होता तोवर त्याला दोन वेळच्या जेवणाची शाश्वती नव्हती. आता त्याच्या मृत्युनंतर (?) मात्र त्याच्या साहित्याच्या सरणावर आपल्या स्वार्थाची पोळी भाजून घेण्यासाठी त्याच्या भावंडासहीत सगळे हपापले आहेत. अगदी प्रकाशक घोषबाबू सुद्धा त्यातलेच. त्यांना विजयबद्दल कधीच आपुलकी नव्हती. त्यात तो त्यांच्या पत्नीचा पूर्वाश्रमीचा प्रेमी. पण आता लोकांना त्यांची शायरी आवडतेय म्हणल्यावर घोषबाबू सुद्धा फायदा लाटायला आघाडीवर आहेत. स्टेजवर त्यांची पत्नी, विजयची पूर्वप्रेमिका मीना सुद्धा आहे, जिला मृत्युनंतर का होईना विजयच्या लेखणीला न्याय मिळतोय याचे समाधान आहे. प्रेक्षकांमध्ये ‘गुलाबो’ सुद्धा आहे जिने विजयवर मनापासून प्रेम केलय. तिच्या बदनाम पेशामुळे ती समाजात कायम तिरस्कृत राहिलेली आहे, पण तिच्याच प्रयत्नामुळे आज विजयच्या कविता प्रकाशित होताहेत. इकडे प्रकाशनाला सुरुवात होते आणि तिकडे सभागृहाच्या मागच्या भागातुन अतिशय आर्त परंतु ठाम आवाजात रफीसाहेबांचे सूर कानी येतात…

ये महलों, ये तख्तों, ये ताजों की दुनिया,
ये इंसाँ के दुश्मन समाजों की दुनिया,
ये दौलत के भूखे रवाजों की दुनिया,
ये दुनिया अगर मिल भी जाए तो क्या है ….?

सगळ्यांचे चेहरे सभागृहाच्या दाराकडे वळतात. तिथे दाराच्या चौकटीला धरून विजय उभा आहे. तोच विजय ज्याच्या तथाकथित मॄत्युचे निमित्त करून त्याच्या न पाहिलेल्या प्रेताच्या टाळूवरचे लोणी चाखण्यासाठी या कार्यक्रमाचा प्रपंच आहे. कृसावर टांगलेल्या विकल येशुसारखा थकलेला! समाजाला, त्याच्या स्वार्थीपणाला कंटाळलेला विजय दाराच्या चौकटीला दोन्ही हात टेकवून पराभूत अवस्थेत उभा आहे. घोषबाबुना आपला डाव फसल्याची जाणीव होते, त्यांचा आणि विजयच्या मतलबी भावंडांचा चेहरा बघण्यासारखा होतो. विजयला जिवीत बघून गुलाबो मात्र अतिशय प्रसन्न झालेली आहे. लोक अवाक झालेले आहेत. साहिरचे टोकदार शब्द रफीसाहेबांचा आर्त, विकल आणि तरीही टोचणारा, बोचरा स्वर लेवुन आपल्या मेंदुवर, मनावर अतिशय आक्रमकपणे चाल करून येतात…

ये महलों, ये तख्तों, ये ताजों की दुनिया..

71257249_2684129234953655_2864370305961295872_n

चित्रपटाच्या बाबतीत त्यांचा शेवट खुप महत्वाचा असतो. १९५७ साली आलेल्या प्यासामधुन गुरुदत्तने हे पुन्हा एकदा सिद्ध केले. तोवर हलक्याफुलक्या विनोदी, अपराधपट करणाऱ्या गुरुभाईने प्यासा केला आणि लोकांनी गुरुभाईला एकदम ध्रुवपदावरच नेवून बसवले. खरे सांगायचे तर या चित्रपटामुळे गुरुदत्तलाच स्वतःचा नव्याने शोध लागला म्हणायला हरकत नाही. याच बोलपटाने गुरुदत्तला एक विलक्षण संवेदनशील दिग्दर्शक म्हणून नाव मिळवून दिले. प्यासाचा क्लायमॅक्स या गाण्याने करून गुरुदत्तने प्यासाला जणु काही ध्रुवपदावरच नेवून बसवले.

“ये दुनिया अगर मिल भी जाए तो क्या है?”
साहिरमियांनी या ओळीतून अतिशय परखडपणे एक कटुसत्य सांगितलेले आहे.

मानवाच्या निर्मितीपासुन त्याच्यासमोर कायम असलेला मूलभूत प्रश्न कुठलाय माहीतीय? नाही, रोटी कपड़ा और मकान वगैरे नंतरच्या गोष्टी झाल्या. मानवाची मुळ समस्या ही आहे की क़ाय मिळाले म्हणजे मी संतुष्ट होईन? तृप्त होईन? तृप्ती ही फार दुर्लभ गोष्ट आहे. धन प्राप्त करता येते, आरोग्य कमावता येते, मित्र, नातेवाईक मिळवता येतात पण तृप्ती? तृप्ती कधी दृष्टीपथात येतच नाही. जेवढे मिळेल तेवढी अजुन, अजुन, अजुन …. अजुनची भूक अजुनही वाढतच जाते त्याला अंत नाहीये. “ये दुनिया अगर मिल भी जाये तो क्यां है?”

आपला पूर्वाश्रमीचा प्रेमी जीवंत पाहुन घोषबाबुची पत्नी मीना मनोमन समाधानी आहे. पण विजयला या जगाची यथार्थता, या समाजाची वास्तविकता कळुन चुकलेली आहे.

हर इक जिस्म घायल, हर इक रूह प्यासी
निगाहों में उलझन, दिलों में उदासी

इथे सगळेच अश्वत्थामा आहेत. प्रत्येकाच्या कपाळावर एक भळभळती जखम आहे. जो तो गोंधळलेला, हरवलेला. आयुष्याशी झुंजताना स्वत:लाच गमावून बसलेला. अतिशय विषण्ण मनाने विजय स्वत:लाच प्रश्न करतो.

ये दुनियाँ है या आलम ए बदहवासी?

त्याला जगण्यातली निरर्थकता कळुन चुकलेली आहे. आपल्या स्वानुभवातून समाजाची स्वार्थी, मतलबी मानसिकता त्याला उमजलेली आहे. इथे कोणी कुणाचा नाही, जो तो फक्त स्वतःचा हे त्याला नेमके उमजले आहे. तो या प्रेताच्या टाळुवरचे लोणी खाणाऱ्या मुर्दाड, स्वार्थी लोकांना आपल्या काव्यातुन आरसा दाखवतो.

यहाँ इक खिलौना है इंसा की हस्ती
ये बस्ती हैं मुर्दा परस्तों की बस्ती

साहिरच्या ओळी जरी त्या त्या चित्रपटातील परिस्थितीशी, घटनांशी सुसंगत असल्या तरी त्या ओळी, त्या त्या चित्रपटापुरत्या मर्यादित कधीच नसतात. साहिरमियाँ कायमच आपल्या शायरीतून तत्कालीन परिस्थितीवर, समाजव्यवस्थेवर नेमके आणि परखड़ भाष्य करत कोरडे ओढ़त असतात. दारिद्र्य, निरक्षरता, बेकारी, भ्रष्टाचार, वासना, क्रुरता आणि अनाचाराच्या अनागोंदीत अडकलेला आपला समाज साहिरसाठी नेहमीच एक माध्यम ठरत आलेला आहे व्यक्त होण्यासाठी. आपल्या काव्यातुन, शायरीतून साहिरमियाँ जणु काही सगळ्या मानवजातीचीच व्यथा-वेदना मांडत आलेले आहेत.

साहिरचे स्वतःचे आयुष्यसुदधा अतिशय वेदनामय आहे. साहिर लुधियानवी हे हिंदी साहित्यसृष्टीला पडलेलं एक अतिशय देखणं स्वप्न आहे. हिंदी चित्रसृष्टीच्या, उर्दू-हिंदी साहित्याच्या क्षेत्रातले एक अतिशय उज्वल आणि महत्वाचे पान आहे. मला साहिर आवडतो कारण साहिर विलक्षण छळतो. आणि तरीही साहिर जगण्याला एक विलक्षण सकारात्मक अशी दिशा दाखवत राहतो. त्याच्या लहानपणी जे त्याने भोगलय. विक्षिप्त वडील, कायम बापाच्या अत्याचाराला बळी पडलेली आई आणि अश्या परिस्थीतीत लहानाचा मोठा झालेला साहिर त्याच्या मनात एकुण आयुष्याबद्दलच कटुतेची भावना निर्माण झाली असती तरी काही वाटले नसते. पण आयुष्यभर अनेक वाईट अनुभव घेत मोठा झालेला साहिर सगळी कटुता बाजूला ठेवून जगंण्याच्या सकारात्मकतेवर भाष्य करतो. जगण्यातल्या आनंद, त्याची सार्थकता दाखवून देतो तेव्हा तो अधिकाधिक जवळचा वाटायला लागतो..

पण इथला साहिर कुणी औरच आहे. वेगळा आहे. आयुष्याला, समाजाच्या स्वार्थी दांभिकपणाला कंटाळलेला , थकलेला विजय इथे साहिरमियांचा चेहरा आहे. आयुष्यात कधीकधी अशी वेळ येते की आपला स्वभाव बाजूला ठेवून बंड पुकारावेसे वाटते. हातात मशाल घेवून सगळा अंधार लख्ख धुवून काढावासा वाटतो.

जला दो इसे फूक डालो ये दुनिया
जला दो, जला दो, जला दो

इथे विजयच्या माध्यमातून साहिरामियाँ या भौतिकतावादी, स्वार्थी-मतलबी दुनियेला अखेरचा इशारा देतात. आपल्या शायरीतून इथल्या दांभिक समाजाला स्पष्ट आरसा दाखवतात.

यहाँ पर तो जीवन से है मौत सस्ती
ये दुनिया अगर मिल भी जाए तो क्या है .

शेवटी विजय या स्वार्थी जगाचेच अस्तित्व नाकारतो. या दुनियेचा धिक्कार करत जगाला ठणकावून सांगतो की “बास झाले, आता यापुढे हे सहन केले जाणार नाही. जऱ हे विश्व, ही दुनिया अशीच राहणार असेल तर आम्हाला तीची गरज नाही. नष्ट करा हे मतलबी जग. तेव्हाच नव्या आशादायक, स्वच्छ, सुंदर जगाचा पुन्हा पाया घालता येईल.

‘जला दो इसे फूँक डालो ये दुनिया, मेरे सामने से हटा लो ये दुनिया, तुम्हारी है तुम ही संभालो ये दुनिया…।’

इथे पुन्हा गुरुदत्तच्या दिग्दर्शनाची कमाल अनुभवता येते. हे जग नाकारताना विजय आपणही याच जगाचा एक भाग आहोत हे विसरत नाही. जगाला नष्ट करायला निघालेला विजय स्वतःचे अस्तित्वही नाकारतो. तो हॉलमधेच जाहीर करतो की ‘मी विजय नाही” … ,’
साहिबान, मैं विजय नहीं हूँ…।’

प्रेक्षकात एक प्रचंड प्रक्षोभ माजतो. पड़द्यावरच्या आणि पडद्याबाहेरच्याही. विजयच्या मनातली ती विद्ध आग घेवूनच आपण चित्रपटगृहाच्या बाहेर पडतो.

प्यासा : १९५७
#साहिरमियाँ #गुरुदत्त #सचिनदेवबर्मन #रफीसाहेब

© विशाल कुलकर्णी

 

ती गेली तेव्हा रिमझिम, पाऊस निनादत होता

ती गेली तेव्हा….
तीन शब्दाचा हा चक्रव्यूह ! ग्रेसबाबा, तु कसले प्राक्तन घेवून जन्माला आला होतास रे ? एखाद्याच्या आयुष्याला दुःखाचे, वेदनेचे किती विविध पदर असावेत याचे आदर्श उदाहरण असावे तुझे आयुष्य. पण बॉस, तुझी तऱ्हाच निराळी. त्या वेदनेलाच आपल्या जगण्याचे सूत्र बनवलेस. आम्ही वेदनेपासून दूर पळायला पाहतो, वेदना टाळायला पाहतो आणि तु तिलाच आपले शस्त्र बनवलेस?
20190508_133803
क्षमा कर ग्रेसबाबा, पण इथे, निदान या कवितेच्या बाबतीत मी तुझ्याइतकेच श्रेय पं. हृदयनाथ मंगेशकरांना सुद्धा देईंन. ग्रेसच्या अपार वेदनेला संगीताचा भरजरी साज चढ़वण्याची दुश्कर किमया फक्त बाळासाहेबच करू जाणोत. तुझी ही कविता अफाट आहेच पण तुझ्या इतर कवितांप्रमाणे दुर्बोध म्हणवली जाण्याचा शाप तिला देखील आहेच. पण बाळासाहेबांच्या संगीताने या कवितेला एक वेगळेच परिणाम प्राप्त करून दिलेले आहे.  देवानु, तुमच्या कवितेवर लिहायचे म्हणजे शिवधनुष्य उचलण्याइतके कर्मकठीण काम असते. पण क़ाय रे, ही अफाट ताकद कवितेला लाभण्यासाठी वेदना हा मूलभूत घटक हवाच असतो का? त्या आरतीप्रभुंची सुद्धा हिच तऱ्हा. कुठल्या मुशीतुन घडला होतात रे तुम्ही लोक? तो स्वतःला अफसाना निगार म्हणून घेणारा मंटो, काळीज पिळवटुन टाकणारे आमचे साहिरमियाँ. तुम्ही सगळे बहुदा एक सारखेच नशीब घेवून जन्माला आला होता. वेदना हाच एक सामाईक घटक घेवून जगलात. पण त्या वेदनेचा वापर करून आमच्यासारख्या क्षुद्र चाहत्यांना मात्र अपार सुख दिलेत.
असो, तर आपण बोलत होतो तूझ्या त्या तीन शब्दाच्या चक्रव्यूहाबद्दल. मुळात एका ओळीत , अवघ्या सात शब्दात एवढ्या भावना, एवढं आर्त ओतणं कसं करायचास रे तू ग्रेसबाबा. ‘पाऊस निनादत होता‘ अवघ्या तीन शब्दात तन मन डोलायला लावणारा अनाहत नाद, त्या नादाला आनंदाचे उच्च परिणाम प्राप्त करून देणारा तो आनंददायी रिमझिम हा शब्द आणि हे सगळे कशासाठी? तर ‘ती’ गेली तेव्हा … ही वेदना मांडण्यासाठी?
ग्रेसबाबा, तुझ्या या ‘ती’ने आजवर अनेक संभ्रम निर्माण केलेत. मी सर्वात पहिल्यांदा ऐकलेली दंतकथा म्हणजे तुम्हाला आईच्या चितेसमोर ही कविता सूचली. केवढा थरारलो होतो तेव्हा. कित्येक वर्षे त्याच संमोहनात होतो. पण नंतर जेव्हा तुझ्याबद्दल, तू लिहीलेलं, तू वेगवेगळ्या मुलाखतीतुन सांगितलेलं सत्य कळालं तेव्हा या थराराची जागा शहाऱ्याने घेतली. क्षणभर स्वतःला तुझ्या जागी कल्पून बघितले आणि…. नाही, आपल्याला नसते जमले बाबा हे जगणे.  मी असं ऐकलंय की हे द्वंद्व तुझ्या सावत्र आईमुळे निर्माण झालेलं होतं. (खरं खोटं तुलाच माहीती.) पण ते जर खरं मानलें तर तशी वयाने तुला समवयस्क असणारी सावत्र आई जेव्हा तिच्या प्रियकराला भेटायला जात असे तेव्हा अनावर झालेला हा कढ़ आहे हे जेव्हा कळाले तेव्हा मुळातून हाललो होतो. नाही, मी तिला दोष नाही देत, तुही कधी दिला नाहीत. पण ती वेदना शब्दाच्या रुपात साकारलीत.  वर तुझ्या प्रतिभेचा कहर म्हणजे ती गेली तेव्हा, पाऊस रिमझिम निनादत होता हे सांगताना तिच्या केशांना तू मेघाची उपमा देतोस आणि वर आपल्या आंदोलित मनाची उलाघाल व्यक्त करताना सांगतोस की त्या मेघात अडकलेली किरणें, ती किरणे सोडवण्याचा प्रयत्न हा स्वतःच गोंधळलेला सूर्य करत होता. कुठून येतं रे हे बळ?
तशि सांजहि अमुच्या दारी, येऊन थबकली होती
शब्दांत अर्थ उगवावा, अर्थांतुन शब्द वगळता 
हे कडवं बाळासाहेबांनी आपल्या गाण्यात घेतलं नाहीये. कारण काहीही असो, पण त्यामुळे तुझ्या या गाण्यावर दुर्बोधतेचा शिक्का लागता लागता राहिला. नाही पण ते बरंच केलं. नाहीतर यातून अजुन हल्लकल्लोळ उडाला असता. कारण तुही कधी आपली कविता समजावून सांगण्याच्या भानगडीत पड़त नाहीस आणि या ओळीचा जो अर्थ मला लागलाय तो …
मी समजू शकतो. केवळ वडिलांची दूसरी बायको हेच क़ाय ते नाते, त्यात जवळपास तुझ्याच वयाची. हे वादळ कधी ना कधी दारात घोंघावणार होतंच. पण ते अंतर, नात्याचा तो तोल आणि आत्यंतिक मोहाची ती  अवस्था तू असोशीने जपलीस. नातं हे मानण्यावर असतं म्हटलं तरी काही गोष्टी प्रगल्भपणे जपाव्याच लागतात. संबोधनाला काही अर्थ नसतो म्हटले तरीही कुठलाच शब्द कधीच निरर्थक नसतो. त्यात काही ना काही अर्थ शिल्लक राहतोच. हा नाजुक तोल किती सुंदरपणे जपलायस तू गाण्यात.
ती आई होती म्हणुनी, घनव्याकुळ मीही रडलो
त्यावेळी वारा सावध, पाचोळा उडवित होता
‘घनव्याकुळ’ ! आईगगगं , केवढा आर्त, कवितेच्या आशयाशी आणि त्या रिमझिम बरसणाऱ्या पावसाशी नाते
सांगणारा शब्द. हे असे नवे तरीही अर्थसमृद्ध शब्द निर्माण करण्यात तुझा हात कोण धरणार देवा? ‘ती आई होती म्हणूनी’…. उफ्फ, कसा सहन केलास तो कोंडमारा? अर्थात शब्द साथीला होते त्यामुळे त्या उद्रेकाला वाट करून दिलीत. तो कोंडमारा असह्य झाल्याने घनव्याकुळ म्हणजे आंसवे ढाळलीत हे सांगताना पूढच्याच ओळीत अश्या प्रसंगी सामोरे जावे लागणाऱ्या सामाजिक उपहासालाही वाचा फोडलीस. त्यावेळी ‘वारा सावध पाचोळा उडवित होता’ .  सावध खरेतर असंवेदनशील अश्या समाजाला तुमच्या भावनिक आन्दोलनाशी काहीच देणे घेणे नसतें. ते फक्त संधीचा फायदा उचलून टीकेचा पाचोळा उडवीत राहतात.
पण खरं सांगू, या संपूर्ण कडव्यात मला भावला तो ‘घनव्याकुळ’ हा शब्द. त्या एका शब्दाने तुझ्या अविरत वेदनेचा अमूर्त धागा नकळत माझ्या मनाशी जोडला गेला. तुझ्या मनात नक़्क़ी क़ाय आन्दोलने चालू असतील त्यांची जाणीव करून देवून गेला. त्या एका शब्दाने मला ग्रेसपुढे, त्याच्या वेदनेपुढे पूर्णत: समर्पित करून टाकलं.
अंगणात गमले मजला, संपले बालपण माझे
खिडकीवर धुरकट तेव्हा, कंदील एकटा होता 
किती त्रास देशील रे ग्रेसबाबा? ‘संपले बालपण माझे’ ! आता काहीच राहिलेलं नाहीये. ‘ती आई’ आता राहिलेली
नाहीये आणि ‘ती’ आता आई राहिलेली नाहीये. आई नाही म्हणजे घर नाही, म्हणजे अंगणही नाही. सगळे बंध, सगळी ओढ़ धूसर होवून गेलेली आहे. त्यावर कहर म्हणजे तू स्वतःची तुलना भिंतीवरच्या एकाकी धुरकट कंदीलाशी करतोस. त्या वर्षानुवर्षे दुर्लक्षित राहिलेल्या कंदीलाप्रमाणेच मी ही एकाकी झालोय, त्या चौकटीबद्ध आयुष्यात कायमचा गुरफटून गेलोय हे सुद्धा तू किती सहज सांगून जातोस.
हे रक्त वाढतानाही, मज आता गहिंवर नाही
ही केवढी विषण्ण, भीषण अवस्था आहे. आता माझे अस्तित्व म्हणजे निव्वळ एक दररोज वाढत राहणारा
हाड़ामासाचा गोळा इतकेच शिल्लक आहे. भावना, जाणिवा गोठुन गेल्याहेत. आईपासुन तुटण्याची ती भयाण प्रक्रिया,
तिने माझ्यातला जीवनरसच शोषुन घेतलाय. माझा मीच राहिलो नाहीये. तिचं जाणं मलाच दगड बनवून गेलय.
हे सगळं कमी होतं की क़ाय म्हणून जाताजाता एक मास्टरस्ट्रोक दिलासच तू…
वस्त्रांत द्रौपदीच्याही, तो कृष्ण नागडा होता 
इतके दिवस आईला, भलेही सावत्र असेल पण आईच ना. तिला समाजापासुन, त्यांच्या टीकेचे भक्ष्य होण्यापासुन वाचवण्यासाठी धडपडत राहिलो. अखेरपर्यंत तिच्यासाठी कृष्ण होवून वस्त्रे पुरवत राहिलो.  पण आता सगळेच एवढ्या अवस्थेला येवून पोचलेय की मीच असहाय होवून गेलोय. कुठल्याही प्रकारची मदत आता निरर्थक झालीय. तुला वस्त्रे पुरवताना त्यात मीच निर्वस्त्र झाल्याचा आभास होतोय.
यातलं  दुसरं आणि शेवटचं कडवं पंडितजीनी गाण्यात घेतलेलं नाहीये. कारणे त्यानाच ठाऊक पण याच्या संगीतात त्यांनी जे काही केलय, ज्या पद्धतीने त्यांनी हे गाणं स्वतः गायलय,  ते निव्वळ अफाट आहे, दैवी आहे. सर्वसामान्याच्या वेदनेची नाळ थेट ग्रेसबाबा तुझ्या वेदनेशी नेवून जोडणारे आहे. मला खरेतर पंडितजीच्या संगीताबद्दल, या गाण्याला त्यांनी दिलेल्या ट्रीटमेंटबद्दल खुप काही बोलावंसं वाटतेय पण ते पुन्हा कधीतरी. तो एका वेगळ्या लेखाचा विषय आहे.  तुला खरं सांगु? तूझी कविता म्हणजे त्या Schrodinger’s Cat सारखी आहे. किंवा त्याही पेक्षा स्पष्ट बोलायचे झाले तर आपल्याकडच्या त्या ‘हत्ती आणि चार आंधळे’ गोष्टीसारखी आहे. तूझी कविता त्या गोष्टीतल्या हत्तीसारखी भव्य, विशाल आहे आणि आम्ही चाहते म्हणजे त्या चाचपडणाऱ्या आणि आपापल्या  आकलनक्षमतेनुसार आपल्याला हवे ते आणि तसे निष्कर्ष काढणाऱ्या आंधळ्यांसारखे आहोत. आपापल्या कुवतीनुसार, वकुबानुसार तुझ्या कवितेतले गर्भित अर्थ, अस्पर्श भावना शोधण्याचे अपयशी प्रयत्न करत असतो. मला माहितीये की तुला उगाचच नाती जोड़त येणारी माणसे आवडत नाहीत. पण माझाही नाईलाज आहे रे. क़ाय करणार तू माझ्या रक्ताच्या थेँबा-थेँबात रुतुन बसलाहेस ग्रेसबाबा. मीच का, माझ्यासारखे असे कितीतरी आंधळे असतील ज्यांच्यासाठी ग्रेस ही ऋणानुबंधांतली एक अमूल्य अशी ठेव आहे.

 

विशाल कुलकर्णी
०९९६७६६४९१९
 
 
%d bloggers like this: