RSS

Category Archives: रसग्रहण – कविता व गाणी

मायबोली तसेच मिसळपाववरील काही सुंदर कवितांचे तसेच जुन्या गाजलेल्या गाण्यांचे तेथील दिग्गज महारथींनी केलेले रसग्रहण.

ये दिन क्या आए लगे फूल हँसने…

त्या दिवशी जेवण झाले आणि मी हात धुवुन येईपर्यन्त मित्राने हॉटेलच्या काउंटरवरुन त्याची सिगरेट विकत घेतली आणि बाहेर जावून सिगरेट ओढ़त उभा राहीला.

“सम्या, यार एक गोष्ट सांग मला. तुला दर तासा-अर्ध्यातासाला सिगरेट लागते, मग पिक्चरला थिएटरमध्ये गेल्यावर कसा बसून राहतोस इंटरव्हलपर्यन्त. Movie is also your passion.” मी मुद्दाम खोड काढली.

“अबे सिगरेट सॉंग्स असतात ना प्रत्येक चित्रपटात. ”

माझ्या कपाळावर हे मोठ्ठालं प्रश्नचिन्ह उमटलं असावं बहुदा. तो पुढे समजवायला लागला. अरे आजकाल पिक्चरमध्ये बरीच गाणी अशी असतात की ज्यांचा कथानकाशी फारसा संबंध नसतो. अश्या वेळी मी बाहेर येवून बासरी वाजवून घेतो. हाय काय आन नाय काय?
तुला हे कधी जाणवले नसणार. तू कायम ते सत्तरच्या दशकातले सिनेमे पाहात असतोस. त्यात अगदी बॅकग्राउंड सॉंग्ससुद्धा कथानकाशी निगडित असायची.

माझ्या डोक्यात लागलीच चक्र सुरु झाले. प्यासाच्या एका गाण्याबद्दल मागे एकदा वहिदाने सांगितले होते एका मुलाखतीत. प्यासा या चित्रपटातील गीता दत्तने ग़ायलेले वहिदावर चित्रित झालेले एक गाणे गुरुदत्तने नंतर काढून टाकले होते. “रुत फिरे पर दिन हमारे फिरे ना फिरे… ”
यावर गुरुदत्तने दिलेले स्पष्टीकरण असे होते की तो या चित्रपटाला प्रेक्षकांचा मिळणारा प्रतिसाद पाहण्यासाठी थिएटरमध्ये गेलेला असताना त्याच्या लक्षात आले की हे गाणे सुरु झाले की लोक सिगरेट ओढायला म्हणून थिएटरबाहेर पडतात. गुरुदत्तसारख्या परफेक्शनिस्टला हे खटकले आणि त्याने हे गाणेच काढून टाकले. म्हणजे सिगरेट सॉंग्स तेव्हाही होतीच की हो.

मग अशी अनेक गाणी डोळ्यासमोरून सरकायला लागली. बासूदांच्या प्रत्येक चित्रपटात असे एक तरी गाणे असेच की जे निव्वळ पार्श्वभूमीवर वाजत असे. पण गंमत म्हणजे त्यात मला एकही गाणे असे सापडेना की ज्याला सिगरेट सॉंग म्हणता येईल. बासूदांचे प्रत्येक गाणे मग ते कलावंतावर चित्रित झालेले असो वा पार्श्वगीत असो, त्याचा कथानकाशी दाट आणि जवळचा संबंध असे. हि गाणी फारशी लक्षात राहात नसत पण तरीही ती तितकीच सुंदर असत. हे सगळे आठवत असताना बासूदांच्या “छोटी सी बात” ची आठवण होणे साहजिकच होते. यात मुकेशजीच्या आवाजातले एक नितान्तसुन्दर पार्श्वगीत आहे. आज हे गाणे किती जणांना आठवत असेल याबद्दल थोड़ी शंकाच आहे. पण मी हे गाणे नक्कीच कधीही विसरणार नाही. कारण बासूदांच्या चित्रपटात अशी गाणी म्हणजे सिग्नेचरट्यून असे. पाच-सहा मिनिटाच्या त्या गाण्यातून बासुदा आपल्या चित्रपटाची वनलाईन मांडत असत. (पटकथालेखकांच्या भाषेत वनलाइन म्हणजे मोजक्या शब्दात कथेचा सारांश मांडणे)
मंझीलमधले लताबाईंचे ‘रिमझिम गिरे सावन’ पण याच श्रेणीतले गाणे होते.

mqdefault

तर आपण बोलत होतो छोटी सी बात बद्दल. गाण्याच्या ओळी आहेत…

“ये दिन क्या आए लगे फूल हँसने
देखो बसंती-बसंती होने लगे मेरे सपने”

बासूदांचे चित्रपट नेहमी सामान्य माणसाची छोटी छोटी स्वप्ने, त्याच्या आकांक्षा, समस्या यावर केंद्रीत असत. छोटी सी बात ही सुद्धा अशीच एका सामान्य प्रेमी जोडप्याची कथा आहे. एका खाजगी आस्थापनेत काम करणारा अरुण (अमोल पालेकर) दुसऱ्या एका ठिकाणी काम करणाऱ्या प्रभाच्या (विद्या सिन्हा) प्रेमात पडतो. गंमत म्हणजे बासूदांच्या चित्रपटातले खलनायक सुद्धा सामान्यजनच असत. इथे प्रेमाचा तीसरा कोन म्हणजे प्रभाच्याच ऑफिसमध्ये काम करणारा तिचा ओव्हरस्मार्ट पण तोही तिच्यावर प्रेम करणारा सहकारी नागेश (असरानी). सर्वथा सॉफिस्टिकेटेड आणि स्मार्ट असणारा नागेश प्रत्येक ठिकाणी साध्या सरळ अरुणवर सहज मात करत राहतो. क़ुरघोडी करत राहतो. अश्या परिस्थितीत निराशाग्रस्त झालेल्या, न्यूनगंडाने ग्रासलेल्या अरुणला कर्नलसाहेबांच्या (अशोककुमार) रुपात जणु काही देवदूतच भेटतो. कर्नल त्याच्यातल्या उणिवा बरोबर हेरतात आणि त्याला प्रशिक्षण देवून त्या उणिवा दूर करण्यात त्याची मदत करतात. अरुणची सर्वात मोठी समस्या असते ती म्हणजे आत्मविश्वासाची कमतरता. कर्नलसाहेब त्याला त्याचा आत्मविश्वास परत मिळवून देतात आणि काही महत्वाच्या टिप्स देतात जगण्यासाठी. अमुलाग्र बदल झालेला अरुण परत येतो आणि अगदी सहज नागेशवर मात करत प्रभाला जिंकून घेतो. चित्रपट संपताना नागेशसुद्धा कर्नलसाहेबांना शरण आलेला दाखवून बासुदा सूचीत करतात की येथे कोणीच वाईट नसतो, जो तो आपल्या इप्सितप्राप्तीसाठी धडपडत असतो. त्यासाठी कधी योग्य मार्ग निवडले जातात तर कधी चुकीचे.

Chhoti Si Baat

असो. तर अरुण परत आल्यावर जे घडते तो परिवर्तनाचा प्रवास बासुदा या गाण्यात मांडतात. पुन्हा गीतकार कवि योगेशजीच आहेत. रिमझिम गिरे सावनचे गीतकार.

कर्नलसाहेबांकडून ट्रेनिंग पूर्ण करून अरुण परत येतो आणि त्यांनी दिलेल्या टिप्स वापरून प्रभाला इम्प्रेस करायच्या मागे लागतो. इथे पुन्हा नागेशचा अडथळा मध्ये आहेच. पण आता अरुण पूर्वीचा साधा सरळ तरुण राहिलेला नाहीये. कर्नलसाहेबांनी दिलेल्या टिप्स वापरून तो नागेशला प्रत्येक ठिकाणी मात द्यायला सुरुवात करतो. आणि मागे सलील चौधरींच्या सहजसुंदर संगीताने नटलेल्या योगेशजींच्या ओळी कानावर यायला लागतात.

ये दिन क्या आए लगे फूल हँसने
देखो बसंती-बसंती होने लगे मेरे सपने

आता बाजी पलटलेली आहे. अरुणची समयसूचकता आणि कर्नलसाहेबांच्या टिप्स यामुळे प्रत्येक ठिकाणी नागेशला मात खावी लागते. इकडे ऑलरेडी अरुणबद्दल सॉफ्ट कॉर्नर असलेल्या प्रभाच्या मनात अरुणबद्दल प्रीतीची भावना निर्माण होवू लागलेली आहे. अरुणने पाहिलेली स्वप्ने पूर्ण होण्याची लक्षणे दिसू लागलेली आहेत.

प्रेम ही भावनाच मोठी सुंदर असते. त्यात त्या प्रेमाचं वर्णन करायला योगेशजीसारखा समर्थ कवि, सलीलदा सारखा प्रयोगशील संगीतकार, बासूदांचे अप्रतिम दिग्दर्शन आणि जोडीला मुकेशचा मधाळ आवाज. या गाण्यासाठी मुकेशला निवडणे हा सलीलदांचा अतिशय धाडसी आणि तरीही अतिशय योग्य असा निर्णय होता. तसं पाहायला गेलं तर सुरुवातीपासून मुकेश म्हणजे कुंदनलाल सैगल यांचे चाहते. त्यांच्या गाण्यावर सैगलसाहेबांचा प्रभाव बऱ्यापैकी दिसून येतो. खरेतर बॉलीवूडमधील तत्कालीन गायकांपैकी बहुतेक जण सैगलसाहेबांची नक्कल करतच इंडस्ट्रीत आलेले, मग त्यातून दुराणी, श्यामसुंदर, सी. एच. आत्मा, सुरेंद्र पासून मोहम्मद रफी ते मुकेशसुद्धा सुटलेले नाहीत. पण रफीसाहेब फार लौकर त्या प्रभावातून मुक्त झाले. मुकेशवर मात्र सैगलसाहेबांच्या गायकीचा प्रभाव बराच काळ पर्यंत जाणवत राहिला. त्यामुळे त्यांची गाणीही बऱ्यापैकी त्याच धर्तीवर थोडी मेलोड्रामाच्या अंगाने जाणारी वाटतात. तश्या परिस्थितीत मुकेशला हे हलक्या फुलक्या चालीचे, आनंदी ढंगाचे गाणे देऊन सलीलदांनी मास्टरस्ट्रोक मारलेला होता. आणि अर्थातच मुकेशजींनी या गाण्याचे सोने केले आहे.

यात सर्वात महत्वाचा रोल प्ले केला होता तो बासूदांच्या सर्वांगसुंदर चित्रीकरणाने. या गाण्यात दिसणारी त्या काळची शांत देखणी मुंबई पाहणे हा अतिशय मनमोहक अनुभव आहे. तेव्हा मुंबईत एवढी गर्दी नव्हती. संध्याकाळच्या वेळी बसमध्ये बसून मरीन लाईन्स, कुलाबा, नरीमन पॉईंट या भागात चक्कर मारणे हा एक अतिशय सुखद अनुभव असे. ती शांत , सहज मुंबई या गाण्यातून अनुभवायला मिळते. मरीन लाईन्सवरून फिरणारी बस, जहांगीर आर्ट गॅलरीच्या समोवार कॅफेतली कलावंताची, रसिकांची मांदियाळी आणि कुलाब्यातल्या चायनीज फ्लोरा रेस्टोरंटचा आगळा अॅम्बीयन्स गाण्याची रंगत वाढवत राहतो. कथानक आपल्या गतीने पुढे सरकत असते आणि मागे गाणे वाजत असते. !!.

सोने जैसी हो रही है हर सुबह मेरी
लगे हर साँस अब गुलाल से भरी
चलने लगी महकी हुई पवन मगर झूम के
आँचल तेरा चूम के….

प्रेमात पडले की सगळा नुरच बदलून जातो जगण्याचा. आणि त्यातही मनातला आत्मविश्वास जागृत झालेला असेल तर सगळे कसे सहज, सोपे वाटू लागते. प्रत्येक पहाट सुवर्णासारखा यशाचा तेजस्वी रंग लेवुन येते. असे वाटायला लागते की येणारी वाऱ्याची झुळूकसुद्धा जणु काही प्रियेचा स्पर्श लेवुन आलीय. सगळे जगच जणु प्रेमरंगाने रंगीबेरंगी होवून जाते.

रिटायर्ड कर्नल ज्यूलियस नगेन्द्रनाथ विल्फ्रेड सिंग उर्फ सदाबहार अशोककुमार आपल्या भूमिकेत विलक्षण रंगत आणतात. कर्नलने एक अतिशय महत्वाची टिप दिलेली असते अरुणला…

“जिंदगी की क्रिकेट मे ड्रॉ नहीं होता। या तो जीत होती है या हार। और जीत उसी की होती है जो उपर है।’ किंवा ‘यू नो अरुण, दी बॉटम इज ऑल व्हेरी क्राउडेड बट देअर इज ऑल्वेज रूम अॅट दी टॉप’…

आणि हळूहळू कर्नल त्याला प्रेमातल्या प्रतिस्पर्ध्यावर बाजी उलटवण्याशिवाय पर्याय नाही हे समजावतो आणि मुलीला जिंकायचे डावपेच शिकवतो… ते सर्व ऐकण्यासारखं आणि बघण्यासारखंच

अमोल पालेकर आणि असरानी यांचा सहजसुन्दर अभिनय, विद्या सिन्हाचे गर्ल नेक्स्ट डोअर स्टाइलचे निरागस , साधेपणातले सौंदर्य हा या कथेचा यूएसपी होता. प्रभाला इम्प्रेस करण्यासाठीची त्या दोघांची धडपड, ती जुगलबंदी, ते दावपेच आणि आपल्याला अरूण आवडतोय हे लक्षात येवूनही नागेशला सरळ-सरळ नाही म्हणू न शकणारा तिचा मध्यमवर्गीय भिडस्तपणा, तिचा निरागस साधेपणा अगदी ठळकपणे प्रेक्षकांच्या मनावर ठसवण्यात बासुदा कमालीचे यशस्वी झाले आहेत.

VS

विद्या सिन्हा म्हणजे माझ्यासारख्या नवथर तरुणांसाठी एक गोड स्वप्न होते तेव्हा. तिची कुठलीही भूमिका बघा ती कधीही चित्रपटाची हिरोइन वगैरे वाटली नाही. आजकाल करीना, दीपिका, अनुष्काकड़े पाहताना जसे लगेच त्यांचे अप्राप्य असणे जाणवते तसे विद्या सिन्हाच्या बाबतीत कधीच होत नसे. बहुतेक वेळी कायम एखाद्या साध्या साडीत किंवा ड्रेसमध्ये वावरणारी, जणु काही आपल्या शेजारच्या घरातली एखादी गोड मुलगी वाटावी असा तिचा वावर असे. त्यातूनही महत्वाचे म्हणजे तिचे प्रसन्न हास्य. त्या हासऱ्या चेहऱ्यातुन उत्फुल्लपणे फुलणारी प्रसन्न निरागसता आणि नैसर्गिक अभिनय हा तिचा यू एस पी होता. त्यात जोडीला अमोल पालेकर आणि असरानीसारखे सहजसुंदर अभिनय आणि टायमिंगचे बादशाह बरोबर होते.

कहाँ मेरा मन बावरा उड़ चला
जहाँ पर है गगन सलोना साँवला
जा के कहीं रख दे मन रंगों में घोल के
सपने ये अनमोल से
ये दिन क्या आए …

आता अरुणला आपले प्रेम यशस्वी होणार याची खात्री पटलेली आहे. तर त्याचे बदललेले रूप, त्याचे आत्मविश्वासपूर्ण वागणे, तिच्या प्राप्तीसाठी त्याचे नागेशबरोबर स्पर्धा करणे यामुळे प्रभाही विलक्षण सुखावलेली आहे. कारण तिचेही अरुणवर प्रेम आहेच. इतके दिवस मनात जे द्वंद्व चालू होते ते संपलेले आहे. आता मनाच्या भराऱ्याना क्षितीजाचेच काय ते बंधन उरलें आहे. स्वप्ने खरी होताना दिसताहेत त्यामुळे तिच्या मनातले प्रेमांक़ुर फुलून येताहेत.

एक गंमत सांगतो तुम्हाला. त्या काळी विद्या सिन्हाच्या साध्या, शालीन सौंदर्याने अनेक तरुणांचे हृदय चोरले होते. पण आश्चर्याची बाब म्हणजे विद्याने तिचा पहिला चित्रपट रजनीगन्धा साइन केला तेव्हा ती आधीच विवाहित होती. विशेष म्हणजे लव्ह मैरेज आहे तिचे आणि महत्वाचे म्हणजे आजही टिकून आहे. लग्नानंतर ती फ़िल्म इंडस्ट्रीत आली. असे अजुन एक उदाहरण म्हणजे बासूदांनीच यश मिळवून दिलेली मौसमी चटर्जी.

काल परवा कुठल्याश्या चॅनेलवर आर जे अनमोलला मुलाखत देताना विद्याला तिचा आवडता चित्रपट विचारण्यात आला. ती सहज मिस्किलपणे हसत म्हणाली, “और कौनसी मुव्ही हो सकती है? मेरा फिल्मी करियरभी कहाँ इतना बड़ा था? “छोटी सी तो बात है!” आणि पुन्हा अगदीच तशीच प्रसन्न आणि उत्फुल्लपणे हसली. आता चेहऱ्यावर, कायेवर वयाचे परिणाम झालेत तिच्याही. पण ते देखणे, निरागस हास्य अजूनही तितकेच प्रसन्न, गोड़ आणि सहजसुन्दर आहे.

फिल्मः छोटी सी बात (१९७५)
गायक : मुकेश
संगीतकारः सलिल चौधरी
गीतकारः योगेश
कलाकारः अमोल पालेकर, विद्या सिन्हा

विशाल कुलकर्णी
०९९६७६६४९१९

 

रिमझिम गिरे सावन ….

रिमझिम गिरे सावन…..
पावसाळा आला की पंख फुटतातच हो.
भरून आलेलं आभाळ, बहरून आलेली धरा ! प्रियेच्या आवेगाने धरित्रीकडे झेपावणाऱ्या वर्षेच्या धारा ! सगळंच कसं मोहून टाकणारं, वेड लावणारं. जणू काही कालिदासाच्या मेघदूतामध्ये वर्णिलेले त्या कामार्त यक्षराजाचे ते विरहवेडे दुतच ! यक्षाचा निरोप घेऊन त्याच्या प्रियेकडे (कि धरेकडे?) निघालेले ते मेघदूत !
निळे सावळे घन थरथरणारे
दंव्-बिंदूचे अन हळवे स्पंदन
विहग स्वरांचे सुखे मिरवती
शुभ्र क्षणांचा सुरेल मेणा…
आणि मिलनाच्या त्या आतुर, अधीर ओढीने अलगद स्रवणारी ती वसुधा, तिच्या जणूकाही स्तनसम पर्वतातून झरणारे ते निर्झर कुठल्याश्या अनामिक ओढीने , अज्ञात दिशेने, आवेगाने धावत सुटतात. आणि जिथून जिथून जातील तिथली धरा आपलं रूप पालटायला लागते, नटायला लागते. हिरवाईचा विलक्षण, संमोहक साज लेवून सज्ज होते. अगदी नजर पोचेल तिथपर्यंत हिरवेगार मखमली गालिचे अंथरलेले. केवळ जमीनच नाही, तर झाडे, वेली एवढेच नव्हे तर एखाद्या एकाकी, ओसाड, घराची एखादी जीर्ण पडकी भिंतसुद्धा हिरवीगार होऊन गेलेली असते या दिवसात. एखाद्या शुष्क वृक्षाला सुद्धा बांडगुळाच्या रुपात का होईना पण हिरवाई चिकटतेच. अगदी जातिवंत कुरुपतेलासुद्धा सौंदर्य मिळवून देणारी अशी ही या ऋतूची किमया.
पावसाची किमयाच काही अशी आहे की एरव्ही कमालीची रुक्ष, प्रॅक्टीकल, घड्याळाच्या काट्याला बांधलेली म्हणून ओळखली जाणारी मुंबई नगरी सुद्धा आपला नेहमीचा मुखवटा टाकून एखाद्या अल्लड़, नवथर तरुणीसारखी पूर्ण रंगात येते. अगदी सिमेंट काँक्रिटच्या इमारतीं सुद्धा गरत्या होतात आणि त्यांनाही हिरव्या शेवाळाची पोरं-बाळं लोंबू लागतात. पावसाच्या नुसत्या चाहुलीने सगळा आसमंत प्रसन्न, हिरवा होवून जातो. एकप्रकारचे चैतन्य वातावरणात पसरते. हवेत मृदगंधाचा मनमोहक सुगंध पसरायला लागते आणि अशा या स्वर्गीय वातावरणात कधी अचानक पावसाची रिमझिम संततधार भेटते…
अहाहा, यासारखे दुसरे सुख नाही. पावसाची साथ कुणाला नको असते? पण माणसाला हे क्षण जपून ठेवावेसे वाटतात. नभातून कोसळणारा पाऊस, चोहोबाजुला पसरलेली हिरवाई आणि “थांब, मी या पावसाला कैदच करून टाकते!” म्हणणारी चिंब प्रिया…, ती हिरवळलेली वसुधा ! स्वर्ग-स्वर्ग तो अजून काय असतो?
अश्या वेळी ती बरोबर असावी.  तुमच्याप्रमाणेच चिंब भिजलेली आणि त्या भिजण्याशी एक अनामिक नाते जोडून तुमच्याही श्वासात रुजलेली. पावसाची रिमझिम संततधार चालू आहे. आसमंतात मातीचा गंध पसरलाय. पावसाची रिपरिप, रस्त्यातल्या पाण्यातून चालताना पचाक-पचाक करत चपलीचे होणारे आवाज. जस्ट इमैजिन , अश्या या धुंद करणाऱ्या वातावरणाने आधीच आपली अवस्था ‘देता किती घेशील दो करांनी’ अशी झालेली असताना दुधात साखर म्हणून पार्श्वभुमीला लताबाईंचे प्रसन्न, तृप्त सुर असावेत.
रिमझिम गिरे सावन सुलग सुलग जाये मन
भीगे आज इस मौसम में लगी कैसी ये अगन
images (1)
१९७९ साली बासू चटर्जी नावाच्या एका मनस्वी कलंदराने चित्ररसिकांना एक देखणे स्वप्न दाखवले. १९६५ साली आलेल्या  ‘आकाश कुसूम’ नामक एका बंगाली चित्रपटाच्या कथेशी साधर्म्य सांगणारा ‘मंझील’ हा चित्रपट बासुदांनी चित्र रसिकांसाठी पडद्यावर आणला. अमिताभ बच्चन आणि  मौशुमी चटर्जी असे भन्नाट कास्टिंग होते.
तो काळ अमिताभच्या करियरच्या सुरुवातीचा होता. हळुहळु त्याचे नाव व्हायला लागले होते. पण अजुनही बच्चन पुर्णपणे त्याच्या १९७५ सालच्या अँग्री यंग मॅन विजयच्या आहारी गेलेला नव्हता. अजुनही वेगवेगळ्या विषयावरचे , त्याच्या प्रगल्भतेला आव्हान देणारे चित्रपट करत होता. त्यात समोर मौशुमीसारखी देखणी आणि तितकीच अभिनयसंपन्न रुपगर्विता अभिनेत्री होती. बासुदांसारखा हात लावेल त्याचे सोने करणारा परीस होता. त्यातून जे काही निर्माण झालं ते नितांत सुंदर होतं. चित्रपटाच्या कथानकाबद्दल बोलण्यासारखं फार काही नाहीये. तशीही मंझीलची कथा सर्वांना माहीत आहेच. एका सर्वसाधारण, सामान्य माणसाची , त्याच्या आयुष्याशी मांडलेल्या संघर्षाच्या साक्षीने फुललेली प्रेमकथा होती ती. अमिताभच्या अभिनयाचे खुप कौतुक झाले या चित्रपटासाठी. मौशुमीचे काम तर अप्रतिमच झाले होते. पण या चित्रपटाचा युएसपी होता तो म्हणजे पंचमदांचे संगीत. सोबतीला लताबाई, आशाबाई आणि अर्थातच “द किशोर कुमार”! या चित्रपटातले बाकी काही जरी लक्षात राहिलेले नसले तरी हे एक गाणे मात्र पंचमदा, लताबाई आणि किशोरदा या त्रिकुटाने अजरामर करून टाकलेले आहे. आज जवळपास ३९ वर्षानंतर सुद्धा पावसाची गाणी आठवायची म्हटले की ओठावर येणार्‍या पहिल्या ओळी असतात….
images

रिमझिम गिरे सावन, सुलग सुलग जाये मन……..
एवढी या गाण्याची जादू, त्याची गोडी अमिट आणि अवीट आहे. या गाण्याचे वैशिष्ठ्य म्हणजे चित्रपटात हे गाणे दोनदा येते. एकदा लताबाईंच्या आवाजात, तर एकदा किशोरदांच्या. किशोरदांच्या आवाजातील गाणे हे अमिताभच्या तोंडी एका घरगुती मैफलीत चित्रीत झालेले आहे. नुसते डोळे बंद करून गाणे अनुभवायचे झाले तर किशोरदांच्या आवाजातील हे गाणे म्हणजे एक कानांना एक मेजवानी ठरते. पण माझ्यासारख्या पाऊसवेड्या लोकांसाठी यापेक्षाही लताबाईंच्या आवाजातील गाणे हे जास्त सुखद आणि पुन्हा-पुन्हा ऐकावेसे वाटणारे आहे.
पहले भी यूँ तो बरसे थे बादल
पहले भी यूँ तो भीगा था आँचल
अब के बरस क्यूँ सजन, सुलग-सुलग जाए मन
भीगे आज इस मौसम में…

लताबाईंच्या व्हर्जनचे वैशिष्ठ्य आहे ते या गाण्याचे चित्रिकरण. बहुदा पावसातली गाणी हि स्टुडीओमध्ये कृत्रिम पाऊस निर्माण करून चित्रीत केली जातात. पण या गाण्यासाठी बासुदांनी कृत्रिम पावसाचा वापर न करता खर्‍याखुर्‍या पावसातच शुटींग करायचा निर्णय घेतला होता. माझे एक जिवश्च कंठश्च स्नेही श्रीयुत अतुल ठाकूर यांचे या गाण्यावर विलक्षण प्रेम आहे आणि तितकेच आमच्या मुंबईवर सुद्धा. रादर मुंबईवरचे प्रेम हा आम्हा दोघांच्या मैत्रीचा एक महत्त्वाचा समान मुद्दा आहे. अतुलभाऊ म्हणतात, “मुंबईबद्दल अनेकांची अनेक मते आहे. तिच्या रुक्षपणाबद्दल, वक्तशिरपणाबद्दल, तिच्या प्रॅक्टीकल लाइफबद्दल अनेक जण करवादतात सुद्धा. पण पावसात मुंबई विलक्षण देखणी दिसते याबद्दल कुठलेही दुमत नसावे. खरेच आहे. आणि या चित्रपटाचा काळ आहे १९७९ चा , जेव्हा मुंबई अजुनही आजच्या इतकी गजबजलेली नव्हती. अजुनही इमारतींची इतकी गर्दी वाढलेली नव्हती. अजुनही मुंबईत भरपूर झाडे आणि मोकळे , श्वास न कोंडलेले रस्ते होते. पुलंनी सर्व बलाढ्य शहरांमध्ये फक्त मुंबई ही स्त्रीलिंगी आहे हे नमुद केले आहे. या देखण्या मुंबईला आणखी देखणेपणाने सादर केले आहे बासु चटर्जींनी आपल्या या चित्रपटातील या गाण्यात.

unnamed

या गाण्यात या जोडीला नुकताच आपल्यातील नव्या, गोड नात्याचा साक्षात्कार झालेला आहे. प्रेमात पडलेल्या माणसाला आपोआपच आजुबाजुची सगळी सृष्टीच सुंदर वाटायला लागते. आजुबाजुला कोकिळ गात असल्याचा भास व्हायला लागतो. तशात जर पावसाची रिमझिम संततधार सोबतीला असेल तर तो आनंद, ते समाधान दुप्पट होवून जाते. सगळी धरा जणू आपल्यासाठी हिरव्या पायघड्या घालून बसलीय असा भास व्हायला लागतो. या आधी सुद्धा पाऊस पाहिलेला आहे, अनुभवलेला आहे. पण तो इतका सुंदर नव्हता. आता त्यात प्रेमभावनेचे अत्तर मिसळलेले आहे. त्यामुळे या आधीचा पावसाचा अनुभव आणि आत्ताचा अनुभव हा सर्वस्वी भिन्न अनुभव आहे त्या दोघांसाठीही. वरुन पाऊस कोसळतोय पण तरीही मनात मात्र प्रेमाची ऊब आहे.

आमचे मित्र अतुलभाऊ म्हणतात, “मी जेव्हा-जेव्हा हे गाणे पाहतो तेव्हा आणि त्यानंतर नेहेमीच हे गाणं ऐकताना मला पावसाच्या गारेगार सरी अंगावर कोसळत असल्याची अनुभूती येते. लताने आवाजात चिंब ओलावा आणुन ही गाणे गायले आहे अशातर्‍हेने वातावरणाची अनुभुती आवाजात देणारी दुसरी गाणी मला तरी चटकन आठवत नाहीत. पण ही अनुभुती येथेच संपत नाही. गाण्यात नुसता पाऊसच नाही तर एकमेकांच्या हातात हात घालुन प्रेमात अगोदरच चिंब भिजलेले प्रियकर आणि त्याची प्रेयसी देखिल आहेत. त्यांना पावसात भिजताना मनात लागलेल्या प्रणयाच्या आगीची अनुभुती येते आहे. कवी योगेश यांचे समर्पक शब्द या गाण्याला लाभले आहेत. “नेमेची येतो मग पावसाळा” तेव्हा हाच पावसाळा एवढा वेगळा का भासतो आहे हा प्रश्न प्रेयसीला पडला आहे.” गंमत म्हणजे यात हे गाणे अभिनेत्रीच्या तोंडी नाहीये. नायक-नायिका फक्त हातात हात घालून त्या पावसात उन्मुक्तपणे निसर्गाची मजा घेत आनंदी पाख्ररासारखे बागडताहेत. आणि पार्श्वभुमीला गाणे स्वतंत्रपणे वाजत राहतं.

“पहले भी यूं तो बरसे थे बादल, पहले भी यूं तो भीगा था आंचल, अबके बरस क्युं सजन सुलग सुलग जाये मन…”

पडद्यावर गाणे जरी कुणी गात नसले तरी गाण्यातील भावना प्रेयसीच्या आहेत असं कुठेतरी आपल्याला जाणवतं. एकुणच हे गाणे मौशमीच्या अमिताभबद्दलच्या मुग्ध भावना मुकपणे व्यक्त करतं.

इस बार सावन दहका हुआ है
इस बार मौसम बहका हुआ है
जाने पी के चली क्या पवन, सुलग-सुलग जाए मन
भीगे आज इस मौसम में…

मनात जागृत झालेल्या प्रेमाग्नीमुळे हा पाऊस काही वेगळाच भासतोय तिला. सगळा निसर्गच बहकला असल्याची भावना होतेय. या गाण्याचे अजुन एक वैशिष्ठ्य म्हणजे थेट खर्‍याखुर्‍या स्पॉटवर केलेले चित्रिकरण. यात कुठेही स्टुडिओमधली कृत्रिमता नाहीये. सगळे चित्रिकरण थेट मुंबईच्या रस्त्यांवर केलेले आहे. सत्तरच्या दशकातील देखणी मुंबई गाण्यातून डोकावत राहते. पावसाच्या संततधारेत भिजलेली, गारेगार करणार्‍या वार्‍यात रमलेली मुंबई या गाण्यात जाणवत राहते. मुंबईत कोंक्रिटचे साम्राज्य निर्माण होण्यापूर्वीच्या देखण्या इमारती, अजुनही अधुन मधुन डोकावणार्‍या छोट्या-छोट्या बंगल्या. रेनकोट घालून पावसात भिजत शाळेला जाणारी छोटी छोटी मुले, छत्र्या घेवून ओफिसला निघालेले सामान्य मुंबईकर, उधाण आलेला समुद्र, पावसाचे पाणी उडवत भर्रकन जाणार्‍या देशी-विदेशी गाड्या आणि या सगळ्यातून जणुकाही आपण त्या गावचेच नाही अश्या भावनेने आजुबाजुची सर्व सृष्टी विसरून आपल्याच विश्वात रममाण झालेले नायक-नायिका. यात जोडीला असते पंचमदांचे अवीट संगीत आणि लताबाईंचा दैवी आवाज.

हे गाणे इथे ऐकता येइल…

https://g.co/kgs/DDmc8f

पण खरं सांगू, मला हे गाणे आवडते ते बासुदांच्या जगावेगळ्या रोमँटिसिझममुळे. भले ही हे गाणे चित्रपटाच्या नायक-नायिकेवर चित्रीत झालेले असेल पण बासुदांचे दिग्दर्शन इतके मनस्वी आणि साजिरे आहे की गाण्यातून आपल्याला क्षणोक्षणी अजुन एक वेगळीच प्रेमकहाणी जाणवत राहते. पाऊसवेड्या धरित्रीची आणि प्रियेला भेटायला आतूर झालेल्या प्रेमातुर पावसाची. जलमय झालेल्या सृष्टीची, जागोजागी साचलेल्या पावसाच्या पाण्याची.

पानोपानी तरुवेलींची
घेत चुंबने सुटला पाऊस
स्पर्शाने मोहरली वसुधा
गात्रोगात्री रुजला पाऊस

निसर्गाच्या नाना कळा, नाना रंग , विविध रूपे. निसर्ग जेव्हा आपल्याच लहरीत, स्वतःच्याच तालावर डोलायला लागतो ना, तेव्हा त्याच्या लीला , त्याची रूपे पाहण्यासारखी असतात. त्यातही त्याचा मुड आनंदी असेल तर मग सगळे विश्वच सुंदर होऊन जाते. मग अगदी एखाद्या शुष्क, पर्णहीन वृक्षाला सुद्धा एक वेगळेच सौंदर्य प्राप्त होते. पावसाळा म्हणजे अशीच पर्वणी असते.  पाऊस जर फार मोठा नसेल ना तर त्या पावसाची एक वेगळीच गंमत असते. मातीला एक जीवघेणा , वेड लावणारा गंध सुटलेला असतो.पावसाच्या आगमनाने वसुधा जणुकाही मोहरून गेलेली असते. अश्यावेळी मला सानेकरांच्या ओळी आठवतात.

उनाड पाऊस, अशांत पाऊस, अधीर भिरभिणारा पाऊस
निरोप घेऊन आभाळाचा भटके हा बंजारा पाऊस

पावसाचा तो अधीरेपणा सांभाळत, जणुकाही मेघांचा तो निरोप घेवून पृथ्वीकडे झेपावणार्‍या त्याच्या थेंबा थेंबातून त्याची आतुरताच झळकत असते. त्याचे थेंब पृथ्वीवर पोचले रे पोचले की त्यांच्या स्पर्शाने ओलावलेले रस्ते तो गंध घेवून सगळीकडे पसरवण्याच्या कामात व्यग्र होवून जातात. वारा आपल्याबरोबर जिथे जाईल तिथे पावसाच्या आगमनाची द्वाही घेवून जात राहतो. आणि कवि योगेश गौड यांच्या देखण्या ओळींना पंचमदांचा दैवी स्वरसाज लेवून जन्माला आलेले हे गाणे आपल्या गात्रागात्रांतुन, मनाच्या प्रत्येक स्तरावर हळुहळू झिरपत चित्तवृत्तीतून सतारीचे स्वर झंकारायला लागते….

रिमझिम गिरे सावन सुलग सुलग जाये मन
भीगे आज इस मौसम में लगी कैसी ये अगन !
पुढचे काही महिने सगळी वसुंधरा आपल्या प्रियाच्या समवेत प्रणयाराधन करत सगळ्या सृष्टीला प्रेममय करण्यात रममाण झालेली असते.
धन्यवाद.
विशाल विजय कुलकर्णी, पनवेल. ९९६७६६४९१९
 
 
%d bloggers like this: