RSS

Category Archives: प्रासंगिक

​नदी वाहते ….

काही दिवसांपूर्वी, कदाचित काही महिन्यांपूर्वी इथे फेसबुकवरच एक पोस्ट लिहिली होती.  नामवंत गुजराती लेखक श्री ध्रुव भट्ट यांचे ‘अकुपार’ वाचताना त्यातली हिरण नदीवरची एक कविता / गाणे खुप आवडले होते. कथेच्या नायकाला गीरच्या वास्तव्यात भेटलेला एक अंध मालधारी (गुराख्याची एक जात) , ज्याने आयुष्यात कधीही प्रकाश बघितलेला नाही तो गिरच्या लेकीचं ” हीरण नदीचं ” सौंदर्य वर्णन करताना तिथल्या स्थानिक भाषेतलं एक गाणं ऐकवतो. त्या नायकालाही ते गाणं पुरतं समजलेलं नसतं, मलाही यातल्या खूप शब्दांचा अर्थ लागलेला नाहीये. पण त्यामागचं विलक्षण प्रेम, गीरबद्दलची, विशेषतः हीरण नदीबद्दलची आत्मीयता त्या गाण्यात जाणवत राहते.
गिरमधल्या रहिवाशांचे गिरशी, निसर्गाशी, सृष्टीशी असलेले नाते गडद होत जाते, उमजत जाते. शब्दांचे अर्थ कळत नाहीत पण कसा कोण जाणे त्या गाण्याचा भाव आपल्या मनापर्यंत सहज पोचत राहतो. अनेक भाषामधली अनेक विषयांवरची गाणी ऐकली, वाचली आहेत. पण स्पेशली एका नदीवर लिहिलं गेलेलं हे पहिलंच गाणं वाचायला मिळालं. (ज्या दिवशी अशाच कुणा स्थानिक गुराख्याकडून ऐकायला मिळेल तो सुदिन) ….

डुंगरथी दडती घाट उतरती पडती न पडती आखडती                                                                                       आवे उछळती जरा न डरती डगलां भरती मदझरती।                                                                                       किलकारा करती जाय गरजती घोराळी।                                                                                                     हीरण हलकारी जोबनवाली नदी रुपाळी नखराळी

आंकडीयावाळी हेलळियाली वेल्युवाळी वखवाळी।                                                                                             अवळा आंटाळी जामी जाळी भेखाडियाळी भेवाळी।                                                                                       तेने दई ताळी जातां भाळी लाख हिल्लोळी नखराळी                                                                                           हीरण हलकारी जोबनवाली नदी रुपाळी नखराळी

आंबा आंबलयु उंब उंबरीयूं खेर खिजडियूं बोरडीयु।                                                                                       केहुडा कळियूं वा वखारीयुं हेमनी कळियु आवळियुं।                                                                                     प्रथवी उतरयुं सरगी परीयुं वळियुवाळी जळधारी।                                                                                       हीरण हलकारी जोबनवाली नदी रुपाळी नखराळी

आज हे सगळं पुन्हा नव्याने आठवायचे कारण म्हणजे संदीप सावंत आणि नीरजा पटवर्धन यांचा नवा चित्रपट ‘नदी वाहते’ !
एका मृत्युपंथाला लागलेल्या नदीला जीवंत ठेवण्यासाठी, तिचा काठ जागा ठेवण्यासाठी धडपडणाऱ्या गावाची, गावच्या काही मनस्वी वेड्यांची ही कथा. ‘श्वास’ नंतर सावंतांच्या मनाने घेतलेली जगावेगळी ओढ़ #नदीवाहते या नितान्तसुन्दर चित्रपटाच्या रूपाने जन्माला आलीय. येत्या २२ सप्टेंबरला हा चित्रपट चित्रपटगृहातून दाखल होतोय.

या नदीच्या निमित्ताने कित्येक जुन्या आठवणीसुद्धा जाग्या झाल्यात. लहानपणी उन्हाळ्याच्या सुट्टीत पंढरपुरला आत्याकडे जायचो. हो, मला आठवतेय त्या दिवसात चंद्रभागेला बऱ्यापैकी पाणी असायचे. विशेषत: विप्रदत्त मंदिराच्या मागच्या भागात नदीत काही ठिकाणी खोलगट डोह तयार झाले होते, त्यातल्या पाण्यात आत्याच्या मुलांबरोबर तासनतास डूंबण्याच्या आठवणी असोत वा होडीत बसून विष्णुपदाला काढलेली सहल असो. मला आठवतेय पावसाळ्यात तर अगदी गोपाळपुरला सुद्धा होडीने जावे लागायचे.

आता पात्रातुन निवांत चालत पलीकडे जाता येते. कधीतरी उजनीचे पाणी सोडले तरच काय ते चंद्रभागेच्या पात्रात पाणी असते नाहीतर अकरा महीने चंद्रभागेच्या डोळ्यातच काय ते पाणी असेल फक्त. एवढे प्रचंड पात्र नदीचे, आता त्याचे गटारच व्हायचे काय ते बाकी राहीले आहे. तसेही वारीच्या दिवसात नदीची अवस्था गटारीपेक्षा वेगळी नसते म्हणा. नदीच्या वाळवंटाची तर कधीच हागणदारी झालीये. विठ्ठलाची बडव्याच्या तावडीतुन सुटका केली खरी पण माझ्या चंद्रभागेची या गटारगंगेतुन सुटका कोण करणार आणि कधी?

शाळेत असताना काही वर्षे दौंडला होतो. तिथुन आम्ही सिद्धटेकला गजाननाच्या दर्शनाला यायचो. दौंडहुन शिरापुर पर्यन्त लाल डब्बा आणि मग तिथुन होडीने नदी पार करून सिद्धटेक. लहान होतो, डोक्यात देव, दानव, सृष्ट, दुष्ट सगळ्याच गोष्टीचे सारखे महत्व असे . कुणीतरी सांगितलेले की होडीने नदी ओलांडताना मनात कसलीही म्हणजे पाणी वाढले तर, होडी बुडाली तर अशी कल्पनाही करायची नाही.  का? तर म्हणे नदीच्या खोल पाण्याला आशा असते. (तेव्हा समुद्र फक्त ऐकूनच माहीत होता, फार फार फोटोत पाहीलेला आणि सावरकरांच्या “ने मजसी ने” मध्ये कोरसमध्ये आळवलेला). आपण असे काही मनात आणले की त्याला आमंत्रण दिल्यासारखे होते. मग आम्ही नदी क्रॉस करताना होडीच्या काठाला घट्ट धरून बसायचो. काही वाइट विचार मनात येवू नये म्हणून मोठ्या मोठ्याने एकमेकांशी गप्पा मारत राहायचो. पण तरीही मनात भीती उभी राहायचीच. पण पाण्याने आम्हाला कधीच ओढुन नेले नाही. त्यालासुद्धा बिचाऱ्याला पुढचे गाव गाठायची घाई असावी. पण गंमत म्हणजे कधीही काहीही न होवून सुद्धा प्रत्येक वेळी ही भीती मनात उभी राहायचीच. अगदी काही वर्षापूर्वी ऑस्ट्रेलियात स्वान नदीमध्ये क्रुझने फिरताना सुद्धा हा विचार मनात आला आणि स्वत:च्याच वेडेपणाचे हसू आले. काही वर्षापूर्वी गेलो होतो परत सिद्धटेकला. तेव्हा नदीची अवस्था पाहिली आणि वाटले , लहानपणी ऐकलेली ती वेडगळ गोष्ट खरी असती तरी सुद्धा कसलेही भय वाटले नसते. कारण नदीला आता जेमतेम गुडघे भिजतील एवढे पाणी असते.

त्यामानाने पर्थमध्ये स्वानच्या किंवा लंडनमध्ये थेम्सच्या किनारी फिरताना त्या नदीबायांचा फार हेवा वाटला होता. स्वच्छ किनारे, स्वच्छ पाणी, किनाऱ्याच्या बाजूने पादचाऱ्यांना फिरण्यासाठी असलेले स्वच्छ आणि टिपटॉप रस्ते, बसण्यासाठी बेंचेस. महत्वाचे म्हणजे आपल्या गावातली नदी स्वच्छ ठेवण्यासाठी धडपडणारे प्रशासन आणि जागरूक नागरिक सुद्धा.

ही जागरूकता आपल्यात कधी येणार? नद्या या आपल्या भूभागाला जीवंत ठेवण्यासाठी अत्यावश्यक असणाऱ्या रक्तवाहिन्या असतात. इथले समाजजीवन सुदृढ़ आणि निरोगी राहाण्यासाठी या रक्तवाहिन्या स्वच्छ आणि निरोगी असणे किती गरजेचे आहे हे आपल्याला कधी उमजणार? आपण जर असेच वागत राहीलो, निष्काळजीपणे नद्यांकडे दुर्लक्ष करत राहीलो तर एकेक करत या सगळ्याच बाया त्या सरस्वतीसारख्या लुप्त होत जातील आणि मग त्या मॅड मॅक्सच्या फ्यूरी रोडसारखे चित्र प्रत्यक्षात येण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

सावंतानू , लै भारी काम केलत ह्यां पिच्चर काडून. _/!\_
लोकांना किमान नदीच्या असण्याची गरज जरी समजली, पटली तरी या तुमच्या मेहनतीचे सार्थक होईल. कोण जाणे, खेड्यापाड्यातल्या गावा-शहरातल्या मृतप्राय होत चाललेल्या नद्या पुन्हा एकदा जीवनरसाने भरभरून, खळखळत वाहायला लागतील.

खुप खुप शुभेच्छा ! 💐💐💐💐

© विशाल विजय कुलकर्णी

 

परीस

अगदी सातवी आठवीत येईपर्यंत सुशि, शरदचंद्र वालिंबे, सुभाष शहा, गुरुनाथ नाइक इथपासुन ते वेदप्रकाश शर्मा, सुरेंद्र मोहन भारती, मेजर बलवंत , ओमप्रकाश शर्मा प्रभुतीची ओळख झालेली होती. त्यामुळे आमच्या वाचनाच्या आवडी-निवडी सुद्धा तश्याच झालेल्या. नाही म्हणायला फ़ाफ़े, फेलूदा आणि अधुन मधून गोट्या, एलिस, पिनाकियो, गलिव्हर, टारझन असायचे जोडीला (यांची भेट कुर्डवाडीच्या नगर वाचनालायात झालेली – इयत्ता चौथी, पाचवीत @विकु). 
पण मग आठवी की नववीत असताना वुडहाऊसची एक कथा वाचनात आली. आमची शाळा मराठी मिडियम, त्यामुळे साहजिकच अडलेल्या इंग्रजी शब्दाचे अर्थ जाणून घेण्यासाठी लाडक्या काकड़ेबाईना पकडले. बाईंनी ती कथा तर समजावून दिलीच, पण त्याबरोबर एक मंत्रही दिला. वुडहाऊसचे इंग्रजी जर अवघड जात असेल तर सद्ध्या पुलदे वाच . मोठा झाल्यावर वुडहाउस वाचशीलच. गंमत म्हणजे पु.ल. वाचायला लागल्यावर लक्षात आले की ते सुद्धा वुडहाऊसचे प्रेमी आहेत. (भक्त म्हणायचे होते पण म्हटलं नकोच, उगीच कुणाच्यातरी भावना दुखावायच्या). तर सांगायचे इतकेच की काकड़ेबाईंनी पुलदे नावाचे जालिम व्यसन लावले आणि मी कट्टर व्यसनी बनलो.
तोपर्यंत विनोदी वाचन झालेले नव्हते अशातला भाग नव्हता चिं. वि. जोशीचा चिमणराव किंवा गडकरींचा बाळकराम वाचले होतेच. पण पुलंनी टेस्टच बदलून टाकली. माझ्याबाबतीत म्हणाल तर क़ाय वाचावे याबरोबर का वाचावे हे पुलंनी शिकवले. कुठल्याही जड़, अलंकारिक शब्दाचा आधार न घेता साध्या सरळ आणि नेमक्या, सोप्या शब्दात टोकदार तरीही न दुखावणारा विनोद क़ाय असतो हे पुलदे वाचताना समजले. तत्कालीन  विनोदी लेखकांच्या बहुतांशी लेखनातून आलेला विनोद हा तात्कालिक परिस्थितीवर आधारीत असायचा. आत्यंतिक दारिद्र्य, समाजाच्या जाचक रूढीपरंपरा, लोकांचे दुटप्पी वागणे, तत्कालीन सरकारचे जाचक नियम. कुठल्या ना कुठल्या गोष्टीला शालजोडीतुन फटके मारत, त्या गोष्टीची, व्यक्तीची इनडायरेक्टली खलनायक/खलनायिका म्हणून प्रतिष्ठापना करत त्याला शब्दातुन विरोध म्हणून हा विनोद जन्माला आलेला असे. पुलंच्या विनोदाचे वैशिष्ठ्य हे की त्यात खलनायकाला स्थानच नव्हते. साध्या साध्या शब्दात खळखळून हसायला लावत , छोट्या छोट्या त्रुटी आणि उणीवावर बोट ठेवत हसवताना कुठेतरी नकळत पटकन डोळ्यांत पाणी आणणारा असा पुलंचा विनोद आहे. आठवा ना, व्यक्ती आणि वल्लीमधले कुठलेही पात्र आठवा. एक नंदा प्रधान सोडला तर प्रत्येक व्यक्तिचारित्र हे खळखळून हसवते आणि जाता जाता तुमच्याही नकळत तुमच्या डोळ्यांत पाणी उभे करुन जाते. 
“…… अजुन थोड़ा वेळ लागला असता तर आमचा गणपती बाप्पा मोरया झाला असता म्हणणारे पेस्तनकाका असोत, तेवढं प्राचीला गच्ची जुळतय का बघा की, म्हणणारे रावसाहेब असोत, समस्त रत्नाग्रीच्या गाई तुर्तास गाभण क़ाय रे म्हणत येता जाता टोमणे मारणारे अंतुशेठ असोत किंवा पुराव्याने शाबित करेन अशी खात्री देणारे हरितात्या असोत. पुलंच्या प्रत्येक विनोदाला एक करुण, हळवी किनार आहे, जी रडवत नाही पण डोळ्याचे काठ नक्की ओले करते, आतवर कुठेतरी हलवून जाते.
परवा एका मित्रांशी बोलताना त्याच्या कुणा गुणी मित्राचा विषय निघाला. तर आमचा मित्र कौतुकाने म्हणाला,” अरे त्याच्याबद्दल क़ाय सांगणार? क़ाय येत नाही असे नाही. प्रत्येक क्षेत्रात पारंगत आहे, तेंडुलकरच म्हण ना!” माझ्या मनात लगेच पु.ल.च आले. मला वाटते पुलंनी फक्त खेळ हे एकच क्षेत्र सोडले असेल. पण मला खात्री आहे की मनावर घेतले असते तर त्यांनी हे सुद्धा क्षेत्र लीलया गाजवले असते. भल्या भल्या दिग्गजांची सहज हातात बॉल नसतानाही हुकमी विकेट काढ़णारा कसबी गोलंदाज होते पुल. आचार्य अत्रेसारख्या हुकमी पेसरचे चेंडू लीलया सीमेपार पोचवणारा एकमेव फलन्दाज होता तो. गायन, संगीत, लेखन, वक्तृत्व, चित्रपट दिग्दर्शन हे सगळे पैलु तर त्यांच्या व्यक्तिमत्वाला होतेच. पण पुलंचे वैशिष्ठ्य म्हणजे ते परीस होते. फेसबुकवरचे एक लोकप्रिय लेखक जयंतदादा विद्वान्स यांनी आजच्या त्यांच्या लेखात म्हटल्याप्रमाणे ज्या ज्या व्यक्तीला, गोष्टीला, प्रसंगाला  पुलंचा, त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचा स्पर्श झाला त्या त्या व्यक्तीचे, गोष्टीचे , प्रसंगाचे सोने झालेय. 
त्यांची आणि सुनिताबाइंची जोड़ी हे साहित्याच्या बाबतीत महाराष्ट्राला लाभलेले लक्ष्मी-नारायणच म्हणायला हवेत. आपलं जे काही होतं ते सगळं या जोडीने समाजाला देवून टाकलं. त्यांनी दिलेल्या दानावर, देणग्यावर आजही कितीतरी समाजोपयोगी ट्रस्ट चालु आहेत. 
पुलंनी मला क़ाय दिलं? तर जगण्यासाठी धन, संपत्ती नव्हे तर एक कारण हवे असते, एक उद्दीष्ठ्य हवे असते हे शिकवलं. प्रत्येक भल्या-बऱ्या गोष्टीकड़े सकारात्मक नजरेने पाहायला शिकवले. हे जग खुप सुंदर आहे आणि आपल्याला ते अजुन सुंदर करायचे आहे याची जाणीव करुन दिली. 
आज पुलंचा स्मृतिदिन आहे. त्यांच्या लेखनाबद्दल शेकडो पाने लिहून काढली आहेत साहित्यिकानी. मी पामर क़ाय वेगळे लिहिणार? एवढेच म्हणेन… 
थैंक्यू भाईकाका , तुम्हाला भाईकाका म्हणण्याइतकी जवळीक नसेल आपल्यात कदाचित. आपण कधीही भेटलो नसु. पण दररोज भेटणाऱ्या दर दहा व्यक्तीत कुठे ना कुठे आम्हाला पुलदे भेटतात , भेटत राहतील कारण ते आमच्या हृदयात पक्की जागा करून बसलेत हो. 
सुरूवातीला उगीचच वाटायचं … 
तुम्ही गेलात !

आज इतक्या वर्षानंतरसुद्धा स्वत:लाच खोटं ठरताना, चुकीचं ठरताना पाहूनही इतका आनंद होण्याची अशी उदाहरणे विरळाच ! _/\_
सादर अभिवादन ! 💐
© विशाल विजय कुलकर्णी

 
 
%d bloggers like this: