RSS

Category Archives: चित्रपट परीक्षण

लिंगुबाचा डोंगुर आभाळी गेला

 

कसं होतं ना, बर्‍याच वेळा आपली अवस्था ‘देता किती घेशील दो कराने’ अशी होवून जाते. म्हणजे बघा ना, मी म्हणतो मी लताबाईंच्या आवाजाचा भक्त आहे, तेवढ्यात मला जाणवतं की अरे याला बाळासाहेबांचं संगीत आहे जी आपल्यासाठी नेहमीच एक पर्वणी वाटत आलेली आहे, त्या संगीतात रमतोय न रमतोय तोवर लक्षात येतं की अरे हे आपल्या आवडत्या कविचे शब्द आहेत. आपण नकळत त्या शब्दात गुरफटायला लागतो आणि तेवढ्यात डोळ्यासमोर उभा राहतो तो जिवंत, नैसर्गिक अभिनयाचा मुर्तीमंत आविष्कार साक्षात स्मिता पाटील, जरा कुठे स्मिताच्या डोळ्यात हरवून जायला बघावं तर मागे स्क्रीनवरची लिंगोबाची हिरवीगार झाडी, निसर्गाचं ते मनोहारी, नयनरम्य दृष्य खुणावू लागते. अरे माझी झोळी एवढी मोठी नाहीये रे परमेश्वरा. तू देता है तो छप्पर फाडके देता है ये तो सुना था, पण सगळ्या जाणिवांना भेदूनही असं काही हवंहवंसं देवून जातोस हे पहिल्यांदाच अनुभवतोय. मग अलगद मन हळू हळु मागे जायला लागतं. ‘जैत रे जैत’ बद्दल संबंधित दिग्गज कलावंतांकडून ऐकलेल्या, वाचलेल्या अनेक गोष्टी डोळ्यासमोर फेर धरायला लागतात.

चित्रपटाचे दिग्दर्शक डॉ. जब्बार पटेल यांनी या चित्रपटाच्या निर्मीती प्रक्रियेबद्दल सांगताना सांगितलं होतं…

काही दिवसांनी बाळासाहेबांचा पुन्हा फोन आला, ‘तुम्ही गो. नी. दांडेकरांची ‘जैत रे जैत’ ही कादंबरी वाचली आहे काय? नसल्यास जरूर वाचा. त्या कथानकात संगीताला उत्तम वाव मिळेल असं मला वाटतं. हवं तर आपण अप्पासाहेब दांडेकरांशी बोलू या.’

जब्बारसाहेबांनी कादंबरी वाचली. त्यांना ती आवडलीही कारण त्या कथेत चित्रपटाच्या दृष्टीने प्रचंड असं रॉ मटेरीयल होतं. पण डॉक्टरांना ही कादंबरी जशीच्या तशी पडद्यावर आणायची नव्हती. जब्बारसाहेब हे मुळचे नाटकवाले, त्यामुळे ‘जैत रे जैत’ ही चित्रपटरुपात आणताना कथानकाचा मुळ फॉर्म बदलायचा असं त्यांनी ठरवलं. त्या आधी डॉक्टरांनी घाशीराम कोतवाल, तीन पैशाचा तमाशा यासारखी संगीतिका म्हणता येतील अशी नाटके केलेली होती. तो अनुभव लक्षात घेवुन, कदाचित त्यामुळेच ‘जैत रे जैत’ या चित्रपटाला पाश्चात्य देशातील संगीतिकेचा फॉर्म देण्याचे डॉक्टरांनी ठरवले होते. ‘जैत रे जैत’ ची कथा आदिवासी ठाकर समाजात घडते. पाश्चात्य संगीतिकांमध्ये ज्याप्रमाणे सूत्रधार असतो त्या धर्तीवर या चित्रपटात ठाकर समाजातल्याच दोघांना सूत्रधार म्हणून ठेवावं असा विचार झाला. मंगेशकर कुटुंबियांनाही ही कल्पना आवडली आणि सर्वानुमते पटकथेवर काम करायला सुरुवात झाली.

चित्रपट जर संगीतिकेच्या रुपात बनवायचा असेल तर त्यात मोठ्या संख्येने गाणी असणं हे अत्यावष्यक होतं. बरीच नावे चाळून झाल्यावर शेवटी गीतलेखनासाठी निसर्गकवि ना. धों. महानोर यांचं नाव पक्कं झालं. एकेक गाण्यावर विचार सुरु झाला. या प्रक्रियेवर बोलताना एका ठिकाणी जब्बारसाहेबांनी सांगितलं होतं…

त्या नंतर महानोर आणि बाळासाहेबांसोबत बैठका सुरू झाल्या. ‘प्रभुकुंज’मधल्या छोटय़ाशा खोलीत बाळासाहेब हार्मोनिअम घेऊन बसायचे. महानोर झराझरा गाणी लिहून द्यायचे. बाळासाहेब गाण्याच्या ओळीवर विचार करत डोळे मिटून बसलेयत.. मधूनच त्यांची बोटं हार्मोनिअमवर फिरतायत आणि एकेक चाल ते गुणगुणतायत.. अधूनमधून दीदी, उषाताई याही लक्षपूर्वक ऐकतायत.. चहाचे कप, खाण्याचे पदार्थ यांच्या साथीनं तासनतास कसे निघून जातायत हे कळत नाही. मधूनच बाळासाहेबांनी दुसऱ्या एखाद्या अल्बमसाठी केलेल्या चाली ऐकविल्या की मला हेवा वाटायचा आणि ती चाल आपल्याला वापरता येईल का, असं मी विचारायचो. पण बाळासाहेबांचं उत्तर असे, ‘नाही नाही, तुम्हाला या चालींवर मी तुम्हाला डल्ला मारू देणार नाही.’ तरीदेखील एक चाल मी अक्षरश: ‘ढापली’च. दीदींसाठी केलेल्या ‘मी रात टाकली’ या गाण्यात एक कोरसचा तुकडा आहे, ‘हिरव्या पानात, हिरव्या पानात..’ ही चाल बाळासाहेबांनी दुसऱ्या एका अल्बमसाठी राखून ठेवली होती, पण ती या गाण्यात वापरावी असा हट्टच मी धरला. अखेर ते राजी झाले. ”

‘मी रात टाकली’ हे गाणं जर नीट ऐकलं असेल तर त्या कोरसची जादु तुम्हालाही नक्कीच जाणवली असेल. हे गाणं ऐकता ऐकता आपण नकळत त्या सुरात, स्मिताच्या त्या गावरान रुपात स्वतःला हरवत जातो आणि मग त्यातल्या एका एका शब्दाची ताकद आपल्याला कळायला लागते. इथे तर पं. हृदयनाथजींच्या हाताशी महानोरांसारखा शब्दप्रभूच होता. काही म्हणा, पण काही काही योग असे जुळूनच यावे लागतात आणि ते जेव्हा जुळून येतात तेव्हा इतिहास घडतो. ‘जैत रे जैत’ च्या गाण्यांनी असाच इतिहास घडवला. गोनिदांनी जेव्हा ही कादंबरी लिहीली तेव्हा त्यांना वाटले तरी असेल का? की ही कादंबरी पुढची कित्येक दशके चित्रपटाच्या माध्यमातुन रसिकांना विलक्षण आनंद आणि तृप्ततेची जाणिव देत राहणार आहे.

मुळात हा चित्रपट म्हणजे एक छान प्रेमकथा आहे. त्याबरोबरच ती एक सुडकथाही आहे, त्याबरोबरच ती एक सामान्य माणसाच्या जिद्दीचीही कथा आहे. राणीमाशीला नमस्कार केल्यानंतरही ती नाग्याचा डोळा फोडते म्हणून राणीमाशीला उध्वस्त करायच्या जिद्दीने पेटलेला नाग्या, लहानपणी वडीलांनी केवळ पुण्यवंतालाच राणीमाशीचे दर्शन घडते असे सांगितल्यावर ‘मला पुण्येवंत व्हायचय’ या इच्छेन पछाडलेला नाग्या !

2qu52dh.jpg

तसेच लग्न करीन तर स्वतःला आवडलेल्या पुरुषाशीच म्हणून जिद्द करणार्‍या, त्यासाठी ठरलेल्या नवर्‍याला सोडून येणार्‍या, राणीमाशीने डोळा फोडल्यावरही कुरुप झालेल्या नाग्यासाठी आपले सर्वस्व शेवटी प्राणही पणाला लावणार्‍या चिंधीची कथा आहे ! तसं बघायला गेलं तर ‘जैत रे जैत’ ही केवळ ‘नाग्या आणि चिंधी’ची कथा नाहीये, तसं तर ती केवळ लिंगोबाच्या डोंगराच्या कुशीत राहणार्‍या आदिवासी पाड्याचीही कथा नाहीये आणि तसं पाहायला गेलं तर ती लिंगोबाच्या डोंगरावर सापडणार्‍या प्रत्येक दगडाचीही कथा आहे. Line between the scenes हा प्रकार डॉक्टरांनी खुप समर्थपणे हाताळलेला दिसून येतो या चित्रपटात.

‘नाग्या’ हा लाक्षणिक अर्थाने चित्रपटाचा नायक आहे. पण नाग्याचं पात्र म्हणजे केवळ सुडाने पछाडलेला एक नायक एवढ्याच भावनेपुरतं मर्यादित नाहीये.

2yts5zt.jpg

मुळात नाग्याच्या मनाची, त्याच्या विचारांची जडणघडण पाहिली तर तो केवळ आपण वर्षानुवर्षे जिची पुजा करत आलोय, जिचा आदर करत आलोय त्याच राणीमाशीने आपला डोळा फोडला म्हणून तिचा सुड घ्यायला निघतो, त्यासाठी प्राणांची बाजी लावतो हे अजिबातच पटत नाही. “मला पुण्येवंत व्हायचय’ या भावनेने पछाडलेला असतानाही आपल्या पाड्यावर पिढ्यान पिढ्या चालत आलेल्या परंपरेनुसार उंदीर पकडून खायची, उंदीर हेच आपलं अन्न मानायची विचित्र परंपरा तो नाकारतो. त्यासाठी सगळ्या पाड्याचा विरोधही सहन करतो. तो नाग्या असल्या सुडाच्या भ्रामक कल्पनेच्या आहारी जाईलच कसा. इथे राणीमाशी हे परंपरेने लादल्या गेलेल्या जाचक रिती-रिवाजांचे, समाजाच्या मुर्ख अंधश्रद्धांचे प्रतीक आहे. भोळेभाबडे ‘ठाकर’ राणीमाशीला मनापासुन मानतात. तिला डिवचल्यास आपल्यावर लिंगोबाचा कोप होइल या भीतीने कोणीही राणीमाशीच्या पोळ्याला धक्का लावायला जात नाही. पण ‘नाग्या’ राणीमाशीचं हे पोळंच (पर्यायाने चुकीच्या रुढी-परंपरा) उध्वस्त करायचं ठरवतो. इथे जब्बारसाहेबांनी ‘नाग्या’ला दिलेली भुमिकाही त्याच्या विचारसरणीचंच प्रतिक आहे. नाग्या पाड्याचा ‘ढोलिया’ आहे. पाड्यासाठी तो ‘देवाचा माणुस’ आहे.

11.jpg

पण नाग्या आपल्या ढोलाचा वापर जुनाट रुढी-परंपरांच्या विरुद्ध यल्गार पुकारण्यासाठी करतो. त्यांच्या जाळ्यात अडकलेल्या आपल्या पाड्यावरील अडाणी, अंधश्रद्ध लोकांना जागे करण्यासाठी करतो. गंमत म्हणजे हे सगळे करत असताना तो कुठेही समाज सुधारकाच्या, क्रांतिकारकांच्या भुमिकेत दिसत नाही. कारण आपण काहीतरी वेगळं करतोय ही भावनाच मुळी नाग्याच्या वर्तणुकीतही जाणवत नाही, ते त्याच्या गावीही नाहीये आणि पहिल्या वेळी चित्रपट पाहताना आपल्यालाही हे सहजपणे लक्षात येत नाही. हे यश गोनिदांच्या समर्थ लेखणीचं म्हणायचं की डॉक्टर जब्बार पटेलांच्या दिग्दर्शन कौशल्याचं म्हणायचं ?

‘नाग्या’नंतर दुसरं महत्त्वाचं पात्र आहे, ते म्हणजे ‘चिंधी’चं.

10.jpg

मी रात टाकली, मी कात टाकली
मी मुडक्या संसाराची बाई लाज टाकली

लताबाई बेधुंद करत गात असतात. आपल्या डोळ्यासमोर असते चिंधी. मुक्त आणि मनस्वी स्त्रीचा एक मुर्तीमंत आविष्कार. ‘मला आवडेल त्या पुरुषांचीच होणार’ अशी ठामपणे सांगणारी चिंधी. आपल्या नवर्‍याला सोडून आपल्या प्रियकराच्या शोधात निघालीय. आपला भुतकाळ तीने मागेच कुठेतरी सोडून दिलाय. जो कधी आपला वाटलाच नाही, त्या मोडक्या संसाराबद्दलची आसक्ती, लाज कधीच सोडून दिलीय. जुनाट झालेली कात टाकून देवून नागीण जशी नव्या रसरशीतपणाने पुढचे आयुष्य जगायला सिद्ध होते तशी तिने आपली जुनी जिनगानी त्यागून टाकलीय. तिला जगाची फिकर नाही, तथाकथित रुढी परंपराची चाड नाही. या क्षणी ती फक्त एक प्रिया आहे, आपल्या प्रियकराकडे मिलनाची मागणी करणारी एक प्रेमवेडी प्रेयसी. ती बंडखोर आहे, क्वचित उद्धटही आहे पण अविचारी नाही. आपल्याला काय हवय ते तिला पक्कं ठाऊक आहे. ते मिळवण्यासाठी काय करायला हवं हेही तिला पक्कं माहीत आहे. ती ते करतेही. आजच्या युगात सगळीकडे स्त्री-मुक्तीच्या संकल्पनेला बळकटी लाभत असताना, त्या काळी १९७७ साली म्हणजे जवळ जवळ ३५ वर्षापुर्वी आलेल्या या चित्रपटातही ‘चिंधी’ आजच्या स्वतंत्र विचारसरणीच्या, मुक्त स्त्रीचं मुर्तीमंत प्रतीक बनुन डोळ्यात ठसते. पण हे आपल्यासमोर ठसवतानाच जब्बारसाहेब चिंधीचं अजुन एक मोहक रुप आपल्यासमोर आणतात.

ती बंडखोर असली तरी तिच्या तना-मनात, गात्रा-गात्रात तिचा साजण भिनलाय. चिंधी पुर्णपणे नाग्यामय झालीय. स्वतःचे असे काही अस्तित्वच उरलेले नाहीये. गंमत बघा स्वतःच्या नवर्‍याला, स्वतःच्या संसाराला सोडून येण्याची प्रचंड हिंमत असलेली ही भिंगर भिवरी प्रत्यक्षात मात्र आपल्या प्रियकरासाठी सर्वस्व सोडायला निघालीय. जणु काही त्याची सावलीच बनुन गेलीय. चिंधीचं हेही एक वैशिष्ठ्य आहे. प्रत्यक्षात ती अतिशय स्वतंत्र मनोवृत्तीची, बंडखोर स्वभावाची स्त्री आहे. आपल्या विचारांसाठी, आवडी निवडीसाठी सगळ्या जगाशी झुंजण्याची ताकद तिच्यात आहे. पण हि सगळी ताकद, हे सामर्थ्य तिला तिच्या नाग्यावरच्या प्रेमाने दिलेले आहे. त्याच्या प्रेमासाठीच ती एवढी हट्टी, मनमानी करणारी झाली आणि आता त्याच्याच प्रेमामुळे ती स्वतःला विसरून त्याच्यात सामावून जाऊ पाहतेय. कदाचित त्यामुळेच पोटात बाळ असताना देखील ती तशा अवघडलेल्या अवस्थेत नाग्याच्या ‘राणीमाशी’वर सुड उगवण्याच्या कार्यात ठामपणे त्याच्या पाठीशी उभी राहते एवढेच नव्हे तर स्वत: सहभागी देखील होते. नाग्या राणीमाशीचे घर उध्वस्त करण्यासाठी लिंगोबाच्या डोंगरावर चढाई करत असताना त्याला प्रोत्साहन देण्यासाठी डोंगराखाली ढोल वाजवत उभी राहीलेली गरोदरावस्थेत असलेली ‘चिंधी’ बघणे हा अंगावर रोमांच उभे करणारा अनुभव ठरतो. या युद्धात शेवटी राणीमाशीला पळवून लावण्यात यशस्वी तर होतो, पण त्यामुळे संतप्त झालेल्या माश्या घोंगडी पांघरलेल्या नाग्यावर काही असर होत नाही हे पाहताच, समोर येइल त्यावर हल्ला करत सुटतात आणि त्या हल्ल्याला ‘चिंधी’ बळी पडते. अंगाला असंख्य मधमाश्या डसत असतानाही बेभान होवुन ढोल वाजवणारी चिंधी बघताना अंगावर काटा उभा राहतो. इथे जब्बारजी मानवी आयुष्यातला विचित्र विरोधाभास दाखवतात. नाग्या राणीमाशीचा पराभव करुन तिला पळवून लावण्यात तर यशस्वी होतो पण ते करताना त्याच्या ‘राणी’ला मात्र गमावून बसतो. ‘जैत रे जैत’ नाग्याच्या विजयाची दुदुंभी वाजवतानाच रुढी-परंपरांशी लढताना सर्व सामान्य माणसाला कराव्या लागणार्‍या बलिदांनावर, तडजोडींवरही भाष्य करुन जातो.

याचबरोबर नाग्याच्या आई वडीलांच्या भुमिकेत असलेले कै. निळुभाऊ आणि सुलभाताई देशपांडे ही दोन पात्रेही तेवढीच महत्वाची. नाग्याच्या जडणघडणीत या दोघांचाही खास करुन त्याच्या बापाचा जास्त मोलाचा वाटा आहे. राणीमाशीच्या रुपातील रुढी-परंपरांची ओळख करुन देतानाच तो नाग्याला ‘ती फक्त पुण्यवंतांनाच दिसते’ हे सांगत नितीमत्तेचं महत्वही शिकवून जातो. आधी ‘चिंधी’चा राग राग करणारी आणि नंतर एक स्त्री म्हणून तिला पाठिंबा देणारी सुलभाताईंची ‘सासु’ही अप्रतिमच !
“जैत रे जैत” मधलं अजुन एक तितकंच महत्त्वाचं पात्र म्हणजेच ‘सुत्रधार’ ! गंमत म्हणजे इथे एक नाही तर दोन-दोन सुत्रधार आहेत श्रीराम रानडे आणि चंद्रकांत काळे या दोन प्रतिभावंतांनी हा सुत्रधार अगदी समर्थपणे उभा केला आहे. (खरेतर या दोघांबरोबर एक स्त्रीदेखील प्रत्येक वेळी दिसत राहते).

1yn9k0.jpg

चित्रपटाची पुर्ण कथा या सुत्रधारांच्या तोंडुन आलेल्या पार्श्वगीतांतून पुढे सरकत राहते. अगदी प्रत्येक गाण्यातही हे तिघे अधुन मधुन डोकावत राहतात. एक संगीतिका म्हणुनच चित्रपटाची रचना असल्याने गाणी हा चित्रपटाचा प्राण आहे. मुळातच उषाताई आणि हृदयनाथ मंगेशकर यांची निर्मीती असल्याने सुमधुर संगीत हा चित्रपटाचा स्थायीभाव असणे साहजिकच होते. ‘जांभुळ पिकल्या झाडाखाली, डोंगर काठाडी ठाकरवाडी, नभ उतरु आलं, आम्ही ठाकर ठाकर, वाडीवरल्या वाटा अशी वेड लावणारी गाणी हृदयनाथजींनी या चित्रपटासाठी ना.धों. महानोरांकडून लिहून घेतली होती. असं म्हणतात की या चित्रपटासाठी ना.धों. नी एकुण एकोणीस गाणी लिहीली होती. त्यापैकी बारा गाणी हृदयनाथजींनी चित्रपटात वापरली. लतादीदी, आशाबाई, उषाताई, रवींद्र साठे यांच्यासारख्या दिग्गजांनी ही गाणी अशा काही पद्धतीने गायली आहेत की आज इतक्या वर्षांनंतरही त्यांची गोडी कायम आहे. आजही ही गाणी तितक्याच आवडीने ऐकली, गायली जातात. आजही महाराष्ट्रात होणार्‍या प्रत्येक मराठी चित्रपट संगीतावर आधारीत कार्यक्रमात ‘जैत रे जैत’चे एक का होइना गाणे असतेच असते. हा महानोरांच्या लेखणीचा आणि हृदयनाथजींच्या सुमधुन, अवीट संगीताचा असर तर आहेच, पण त्याच बरोबर ही गाणी गाऊन अजरामर करणार्‍या गायकांचा देखील आहे.

‘मी रात टाकली’ या आजही आवडीने ऐकल्या जाणार्‍या गाण्याची जादु गेली ३५ वर्षे मराठी रसिकांना रिझवीत आलेली आहे. या गाण्यात आपण लताबाईंच्या सुरात गुंतत जात असताना अचानक कानावर कोरसचे सुर घुमायला लागतात. स्पेलबाऊंड म्हणजे नेमके काय असते त्याचा जिवंत अनुभव देणारी ती जाणिव असते. जैत रे जैत हा संपुर्ण चित्रपट पटेलांनी सुत्रधाराच्या नजरेतुन आपल्यासमोर मांडलाय. हे सुत्रधारच आपल्यालाच नाग्या आणि चिंधीची कथा गाण्यांमधुन सांगत जातात. एखाद्या संगीतीकेसारखी ही कथा आपल्यापुढे उलगडत जाते.

या गाण्याच्या ध्वनिमुद्रणाच्या वेळचा अनुभव सांगताना श्री. रवींद्र साठे यांनी सांगितलं होतं …

पंडित हृदयनाथ मंगेशकर यांच्या चालींचं वैशिष्टय़ म्हणजे ती चाल कितीही अवघड वाटली, तरी गाण्याच्या गाभ्याशी किंवा गाण्याच्या भावाशी कधीच हटकून नसते. पण त्यांनी केलेलं प्रत्येक गाणं हटकेच आहे. मी जैत रे जैत या चित्रपटासाठी त्यांच्याकडे पहिल्यांदा गायलो. मी आणि चंद्रकांत काळे आम्ही घाशीराम कोतवाल या नाटकात गात असू आणि जब्बार पटेल यांनी आमचं नाव पंडितजींना सुचवलं. मी रात टाकली या गाण्याचं ध्वनिमुद्रण झालं त्यावेळी माझं वय २७ वर्ष आणि अनुभवही कमीच. पण ते गाणं झाल्यानंतर खुद्द लतादीदींनी सांगितलं की, खूप दिवसांनी एवढा सुरेल कोरस ऐकला. जैत रे जैत या एका चित्रपटातील गाणी ऐकली, तरी पंडित हृदयनाथांच्या श्रेष्ठत्वाबद्दल कल्पना येते.

गंमत बघा हे गाणं अजरामर झालं त्यात लताबाईंचा वाटा सिंहाचा होता. पण त्यांना मात्र कौतुक गाण्यातल्या कोरसचं. ही सगळी मोठी माणसं इतकी साधी, विनम्र कशी काय राहू शकतात बुवा?

१९७७ साली आलेला हा चित्रपट दिग्दर्शीत केला होता डॉ. जब्बार पटेलांनी. नाग्याच्या भुमिकेतले डॉ. मोहन आगाशे आणि ‘चिंधी’ला अजरामर केलेली ‘स्मिता’ आजही डोळ्यापुढून हटत नाहीत. आजच्या सरकारी अनुदानाच्या मागे लागलेल्या मराठी निर्मात्यांसाठी, मराठी चित्रपटाचं बजेट खुपच कमी असतं हो अशी सतत कुरकुर करत राहणार्‍या मराठी निर्मात्यांसाठी फारसे बजेट नसताना, कुठल्याही चकचकाटाचा आधार न घेता निर्माण झालेला ‘जैत रे जैत’ हे उत्कृष्ट चित्रपट कसा असावा? याचे सर्वोत्कृष्ट उदाहरण ठरावे. डॉ. पटेलांसारखा दिग्दर्शक कदाचित मराठी चित्रपट सृष्टीला मिळेलही, डॉ. मोहन आगासे, स्मितासारखे कलावंतही मिळतील, त्या तोडीचे संगीत देणारे संगीतकार आणि गायकही मिळतील पण तरीही उगाचच वाटत राहते की ‘जैत रे जैत’ सारखी कलाकृती आता पुन्हा होणे नाही.

सर्व छायाचित्रे आंतरजालावरुन साभार.

पुर्व-प्रकाशित : मायबोली गाथा चित्रशती लेखन स्पर्धा

विशाल कुलकर्णी

 

“The Debt” च्या निमित्ताने : पुर्वार्ध

सन १९९७, इस्त्रायलमधील तेल अवीव्ह हे शहर. सारा गोल्ड नामक एका लेखिकेच्या पुस्तकाला मिळालेल्या पुरस्काराच्या कार्यक्रमाने चित्रपटाला सुरूवात होते. साराची आई ‘रेचेल सिंगर’ हिच्या पुर्वायुष्यातील एक थरारक मिशनवर हे पुस्तक आधारलेले आहे. थरारक मिशन? तर रेचेल ही एक भुतपूर्व गुप्तहेर आहे, इस्त्रायलच्या कुख्यात की ख्यातनाम ‘मोस्साद’ची. ‘सर्जन ऑफ बिर्कनौ’ या नावाने कुख्यात असलेल्या एका नाझी डॉक्टरचे पुर्व बर्लिनमधून अपहरण करून त्याला इस्त्रायलमध्ये आणायचे आणि योग्य त्या शिक्षेसाठी त्याला न्यायासनासमोर उभे करायचे ही कामगिरी मोस्सादच्या इतर दोन गुप्तहेरांसोबत मिळुन रेचेलला पार पाडायची असते. खरेतर त्याला तिथेच बर्लिनमध्येच संपवता आले असते की पण ही मोस्सादची पद्धत नव्हेच. त्याला न्यायासनासमोर उभे करुन, त्याच्या पापांचा सर्व पाढा वाचून मगच त्याला देहदंड द्यायचा ही मोस्सादची पद्धत. म्हणजे देहदंड पक्का पण…..

तर या डॉक्टरचे नाव (चित्रपटातील) आहे डिटर वोगेल. साराच्या पुस्तकाच्या पुरस्कारप्रदान कार्यक्रमात रेचेलला पुस्तकातील एक प्रकरण वाचून दाखवण्याची विनंती केली जाते.

Helen Mirren as Rachel Singer (Old)

Helen Mirren as Rachel Singer (Old)

ते प्रकरण,  ज्यात या गुप्तहेरांच्या ताब्यातील तो कृरकर्मा एकट्या रेचेलला बघून तिच्यावर हल्ला करतो आणि पळून जायचा प्रयत्न करतो. या झटापटीत रेचेलला तिच्या चेहर्‍यावर आयुष्यभर साथ देइल अशी एक निशाणी मिळते. तशा जखमी अवस्थेतही रेचेल पळुन जाणार्‍या वोगेलला पाठीमागून एक गोळी घालून संपवते. बस्स संपली कथा !

नाही हो, संपते कसली, इथेच तर कथेला खरी सुरूवात होते. आपल्या लेकीच्या पुस्तकातील ते प्रकरण वाचता वाचता रेचेल अलगद भुतकाळात, त्या काळात जाऊन पोहोचते आणि दिग्दर्शक एक विलक्षण गुंतागुंतीच्या खेळाला सुरूवात करतो. तुम्ही म्हणाल त्यात नवीन काय? नेहमीचच तर आहे सगळं. पण सगळं दिसतं तसं नसतं हो….. मुळात त्या डॉक्टरने…, हो चक्क बर्लिनमध्ये सद्ध्या वंध्यत्वावर यशस्वी उपचार करणारा डॉक्टर म्हणून सुविख्यात असलेल्या डॉक्टरने असे काय केलेय की त्याची गरज थेट मोस्सादला पडावी?

कट टू भुत़काळ….

साल १९६५, पुर्व बर्लिनमधला एक दिवस. रेचेल पुर्व बर्लीनमध्ये येवुन दाखल होते. इथे तिला अजुन दोन मोस्सादचे गुप्तहेर डेव्हिड पेरेट्ज आणि स्टिफन गोल्ड यांच्याबरोबर एका मोठ्या कामगिरीला यशस्वी करायचेय. आधीपासुनच बर्लिनमध्ये खोटे व्यक्तिमत्व (डु. आयडी ?) धारण करून वास्तव्यास असलेल्या डेव्हिड पेरेट्जची पत्नी म्हणून ती दाखल होते. मुल होत नसल्यामुळे तिला त्यावरील इलाजासाठी बर्लिनच्या विख्यात डॉक्टरकडून उपचार करुन घ्यायचेत. डेव्हिड तिला आपल्या मुक्कामी घेवुन येतो, जिथे तिची ओळख स्टिफनशी होते.

Rachel (तरुण)(Jessica Chastain) with David Peretz (Sam Worthington)

Rachel (तरुण)(Jessica Chastain) with David Peretz (Sam Worthington)

Rachel with Stefan Gold (Marton Csokas)

Rachel with Stefan Gold (Marton Csokas)

इथे स्टिफन तिला डॉक्टर वोगेलबद्दल सांगतो, त्याच्या प्रयोगाच्या काही फोटोंचे अल्बम बघायला देतो.व्होगेलने नाझी छळछावणीतील कैद्यांवर विशेषत: लहान मुलांवर केलेल्या अघोरी प्रयोगाचे ते फ़ोटो रेचेल बरोबर आपल्यालाही शहारून टाकतात.

कोण आहे हा डॉ. डिटर वोगेल?

Dieter Vogel (Jesper Christensen)

Dieter Vogel (Jesper Christensen)

डिटर वोगेलच्या काही प्रयोगांचे फ़ोटो…


डॉ. डेटर वोगेल हे त्याचे चित्रपटातील नाव आहे. ते कदाचित आपल्याला नवीन असेल पण त्याचा भुतकाळ त्याला ‘सर्जन ऑफ बिर्कनौ” या नावाने गौरवतो (?) हे नाव ‘सर्जन ऑफ बिर्कनौ ‘ आपल्यापैकी बर्‍याच जणांना ऐकुन माहीत असेल. विकृत आणि अविचारी हिटलरचे शुद्ध रक्ताचे प्रेम आणि अशुद्ध रक्ताबद्दलची म्हणजे यहुदी (ज्यु) आणि जिप्सी लोकांबद्दलची पराकोटीची घृणा, तिरस्कार यांनी भारलेला तो काळ होता. जर्मनी हा पुर्णपणे शुद्ध रक्ताच्या आणि सुदृढ, निरोगी माणसांचा देश असावा या विलक्षण भावनेने व्यापलेल्या हिटलरने त्या पवित्र (?) कारणावर संशोधन करण्यासाठी एका अनुवंशिकतेवर संशोधन करणार्‍या डॉक्टरची निवड केली होती. डॉ. जोसेफ मेंगेल. आपण हिटलरला कृरकर्मा म्हणतो पण हिटलरला कृरकर्मा ठरवताना त्या उपाधीचा खरा अधिकारी डॉ. जोसेफ मेंगेलला मात्र विसरतो. ऑशवित्झच्या छळछावणीत अनुवंशिकतेची लक्षणे आणि त्याचे परिणाम यावर संशोधन करायला म्हणून गेलेल्या जोसेफ मेंगेलची तिथली कारकिर्द प्रचंड रक्तरंजीत अशीच आहे. असो या भागाचा विषय जोसेफ मेंगेल नाही, त्याच्याबद्दल आपण पुढील भागात बोलुच….!

तर पुर्वाश्रमीचा हा कृरकर्मा सद्ध्याच्या बर्लीनमध्ये एक वंध्यत्वावर यशस्वी उपचार करणारा डॉक्टर म्हणून प्रसिद्ध असतो. पण मोस्सादने आपल्या ज्यु वंशावर झालेल्या अत्याचाराचे, हत्याकांडाचे आरोपी शोधण्याचे काम आजही चालु ठेवलेले आहे. जगभरातुन अशी माणसे शोधून काढून त्यांना त्यांच्या दुष्कृत्याची शिक्षा द्यायची हे काम अव्याहतपणे चालू आहे. त्याच मिशन अंतर्गत रेचेल, डेव्हिड आणि स्टिफन बर्लिनमध्ये हजर असतात. डॉ. वोगेलला चक्क पळवून इजरायला नेवुन न्यायासनासमोर उभे करायचे काम त्यांच्यावर सोपवण्यात आलेले असते. त्यानुसार रेचेल डॉक्टरला जावून भेटते. मुलाची आस असलेली एक स्त्री म्हणून त्याचे उपचारही चालु करते. अर्थात वोगेल सहजासहजी तिच्यावर विश्वास ठेवत नाही. शेवटी तो तिच्यावर उपचार करायला तयार होतो. त्याचा फायदा घेवून मोस्सादचे हे तिघे एजंट त्याला पळवण्यात यशस्वी होतात. डॉ. वोगेलच्या किडनॅपींगचा हा प्रसंग खरोखर सुंदर चित्रीत झाला आहे. कुठलीही अतिशयोक्ती न करता, नायक्-नायिकेला सुपरमॅन न बनवता केवळ अक्कलहुशारीच्या जोरावर आखलेला हा किडनॅपींगचा प्लान खरोखर आपली दाद घेवुन जातो.

या किडनॅपींगच्या वेळी डॉ. व्होगेलची प्रचंड घाबरलेली पत्नी रेचेलला विचारते, ” ते त्याला मारुन तर टाकणार नाहीत ना?” त्यावेळी रेचेलच्या चेहर्‍यावर उडालेली खळबळ एका क्षणात तिच्या अभिनयाची दाद घेवुन जाते.

पण ऐनवेळी ज्या रेलगाडीने त्याला बर्लिनच्या बाहेर घेवून जायचे असते तिथेच स्टेशनवर व्होगेलच्या धडपडीमुळे एका पोलीस अधिकार्‍याला संशय येतो आणि यांचा बर्लिनबाहेर पळून जाण्याचा बेत फसतो. त्यांना पुन्हा बर्लिनमध्येच, निदान पुढच्या संधीपर्यंत तरी भुमिगत आसरा घ्यावा लागतो. इथे ते तिघेही आळीपाळीने व्होगेलवर पहारा द्यायचे ठरवतात. इथुन पुढे हे मिशन फसायला सुरुवात होते.

या तिघा एजंटसपैकी ‘स्टीफन गोल्ड’ हा एकटाच काय तो खरोखर निर्दय आणि कर्तव्य कठोर एजंट वाटतो. त्याच्या दृष्टीने फक्त आपले काम पुर्ण करणे हीच प्राथमिकता असते. बाकी दोघे मात्र अजुनही माणुसकीच्या, भावनांच्या सीमारेषेवर घुटमळत असतात. त्याच दरम्यान कुठेतरी नकळत रेचेल आणि डेव्हिड एकमेकात गुंतत जातात. कित्येक वर्षे नाझी छळछावण्यांवर काम केलेला डॉ. व्होगेल, रेचेल आणि डेव्हिडची ही अवस्था बरोबर हेरतो आणि त्याच्यावर मानसिकदृष्ट्या दबाव वाढवायचा प्रयत्न करायला लागतो. रेचेल आणि डॉक्टर व्होगेलमधले संवाद आणि दृष्ये पाहताना क्षणभर आपल्यालाही व्होगेलच्या निर्दोषत्वाची खात्री पटायला लागते. तो डेव्हिडला भडकवून त्याचे मानसिक संतुलन बिघडवण्याचाही प्रयत्न करतो. भडकलेला डेव्हिड हातातल्या चिनीमातीच्या किंवा तत्सम प्लेटने त्याच्यावर हल्ला करतो. त्यानंतर एकदा रेचेल एकटी असताना व्होगेल त्याच प्लेटच्या तुकड्याचा वापर करुन स्वतःची बंधने सोडवून घेतो आणि तिच्यावर सरळ सरळ हल्लाच करतो. प्रेग्नंट असलेल्या रेचेलच्या पोटावर लाथ मारुन तिला जखमी करतो आणि सुटका करुन घेतो. जखमी रेचेल तशाही अवस्थेत आपल्या पिस्तुलातून पळुन जाऊ पाहणार्‍या डॉ.व्होगेलवर मागुन गोळी झाडतो आणि तो कोसळतो. मिशन संपतं…….

पण व्होगेल खरोखरच संपलेला असतो का? अहं… वोगेल आपली सुटका करुन घेण्यात पुर्ण यशस्वी झालेला असतो. पुढे काय करायचे?

व्होगेल पळून जाण्यात यशस्वी झाला हे सगळ्यांसमोर कबुल करायचे की …..?

पण आता ही गोष्ट जाहीर करणं म्हणजे आपलं अपयश कबुल करणं आणि पर्यायाने मोस्साद, इजरायचीही बेअब्रु होवू देणं. हे टाळण्यासाठी स्टीफन, डेव्हीड आणि रेचेलची समजुत घालतो, शेवटी ते दोघेही त्याच्या सांगण्यावरुन खोटे बोलायला तयार होतात. डॉ. व्होगेलने पळून जायचा प्रयत्न केला आणि रेचेलने त्याचा गोळी घालुन वध केला ही खोटीच यशाची बातमी इजरायला पोचते. यावेळची स्टीफनची काही वाक्ये मला प्रचंड आवडली. तो म्हणतो…

“Nobody needs to know. No one will ever find him again. We have to lie. It makes no difference (whether he escaped or was shot.), “Truth is a luxury , the truth stays in this room.”

आपल्या खोटेपणाचे समर्थन करण्यासाठी तो दोघांना सांगतो “The important thing is Justice.”

मिशन संपल्यावर इजरायलमध्ये उतरताना...

मिशन संपल्यावर इजरायलमध्ये उतरताना…

पण हे व्होगेल नावाचे भुत ३० वर्षानंतर पुन्हा थडगे फोडून बाहेर येते. सारा गोल्ड , रेचेलच्या मुलीच्या पुस्तकाच्या प्रकाशनाच्या वेळी रेचेलला पुन्हा एक वयस्कर गृहस्थ भेटायला येतो. दरम्यानच्या काळात बरीच स्थित्यंतरे झालेली असतात. डेव्हिड अचानक गायब होतो. आपण देशाची, आपल्या लोकांची फसवणुक केली आहे, करतोय हे त्याच्या पचनी पडत नाही. तो एकटाच गेली कित्येक वर्षे गायब झालेल्या डॉ.व्होगेलला शोधत असतो. साराच्या पुस्तकाच्या प्रकाशनाच्या वेळी रेचेलला भेटायला आलेला तो वयस्कर गृहस्थ म्हणजे डेव्हिडच आहे हे आता आपल्या लक्षात येते. डेव्हिड तिला सांगतो की वोगेल अजुनही जिवंत आहे. युक्रेनमधील एका उपनगरातील एका छोट्याश्या नर्सिंग होममधील एक वृद्ध माणुस तो स्वतःच ‘डेटर व्होगेल’ असल्याचे जाहीर करतो. ही बातमी पेपर आउट होते आणि एक पत्रकार सत्य शोधुन काढायच्या मागे लागतो. दरम्यानच्या काळात ‘स्टीफन’ मोस्सादचा चीफ बनलेला आहे, त्याने आणि रेचेलने लग्न केलेले आहे, घटस्फोटही उरकुन घेतलेला आहे ;). डेव्हिड रेचेलला भेटून सत्य जगासमोर आणायची मागणी करतो, आपण खोटे बोललो होतो, इजरायलची फसवणुक केली होती हे कबुल करायची कल्पना तो तिच्यासमोर मांडतो. तो लज्जास्पद भविष्याच्या कल्पनेने प्रचंड घाबरलेला आहे.

मिशननंतर ३० वर्षांनी भेटलेले डेव्हिड आनि रेचेल

परीणाम….?

स्टीफन आपली शक्ती आणि अधिकार वापरून पद्धतशीरपणे डेव्हिडचा काटा काढतो. रेचेलला भेटुन परत जात असताना एका रोड अ‍ॅक्सीडेंटमध्ये डेव्हिड मारला जातो. आता पाळी रेचेलची असते…

व्होगेलला मारल्याबद्दल गेली ३० वर्षे तिने इजरायलमधे प्रचंड मान सन्मान आणि प्रसिद्धी उपभोगलेली असते. तेव्हा आता स्वतःला व्होगेल म्हणवून घेणार्‍या त्या म्हातार्‍या गृहस्थाचा शोध घेणे आणि तो जर खरोखरच डॉ. डिटर व्होगेल असेल तर त्याला संपवणे हे तिचे कर्तव्य असते. किंबहुना तिचे ते इजरायल आणि मोस्सादप्रती ‘एक देणे’च असते. The Debt !

Rachel has been taking credit for killing Vogel for 30 years. She is the one who must now actually kill him. She owes “The Debt” because she took credit for something that she didn’t do. Now she must pay that Debt by killing Dieter Vogel.

पण त्यावेळची तरुण रेचेल आता ३० वर्षाने वृद्ध झालेली असते. पुढे काय होते? पन्नाशीतली रेचेल जेव्हा त्या नर्सिंग होममध्ये पोचते तेव्हा तिच्या लक्षात येते की हा गृहस्थ डेटर व्होगेल नसुन त्याचा तोतया आहे. त्यामुळी ती त्याला न मारताच परत फिरते. इथे मृत्युशय्येवर असलेल्या त्या तोतयाच्या सलाईनच्या बाटलीला विषाचे इंजेक्शन टोचताना मनातील कर्तव्य आणि सदसदविवेकबुद्धी या दोन भावनांचे प्रभावी द्वंद्व अभिनेत्री ’हेलेन मिरेन’ अतिशय प्रभावीपणे व्यक्त करते.

कर्तव्य आणि विवेक यांच्या कात्रीत अडकलेली रेचेल

पण तिथुन जाताना स्वतःच्याच सदसदविवेकबुद्धीच्या दबावाने खचलेली रेचेल एका कागदावर, व्होगेलच्या तोतयाला भेटायला येणार्‍या पत्रकारासाठी एक पत्र लिहून ठेवते, त्यात तीने तो तोतया आहे हे तर लिहीलेले असतेच पण व्होगेलच्या ३० वर्षापुर्वी झालेल्या मृत्युची बातमी खोटी असल्याबद्दलची कबुलीही दिलेली असते. शेवटे आपल्या खांद्यावरील या देण्याचे ओझे उतरवल्याच्या आनंदात ती परत फिरते.

पण हे ओझे खरोखर उतरते का? व्होगेलचे प्रत्यक्षात काय होते? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी ‘The Debt’ पाहायलाच हवा… !

***************************************************************************************************************************

२०१० मध्ये आलेल्या या अमेरिकन चित्रपटाचे मुळ आहे २००७ साली आलेल्या ‘The Debt’ याच नावाच्या मुळ इजरायली चित्रपटात. (Ha-Hov or HaChov, in Hebrew). The Debt पासुन ‘सर्जन ऑफ बिर्कनौ’ “Surgeon of Birkenau” या संकल्पनेला प्रचंड प्रसिद्धी मिळाली. पण मुळ २००७ च्या चित्रपटात त्याला ‘सर्जन ऑफ ट्रेंब्लिंका (“the surgeon of Treblinka.”) असे उल्लेखलेले आहे. ‘ट्रेंब्लिंका’ ही जर्मन नाझींनी उभ्या केलेल्या पहिल्या मृत्यु छावण्यापैकी एक छावणी होती. पण तिथे पाठवण्यात आलेले ज्यु कैदी, तसेच काही ‘जिप्सी’ कैदी यांना लगेच मारण्यात आले. मग तिथे एका सर्जनची आवश्यकता का पडली असेल? कारण सर्जनचे काम असते शस्त्रक्रिया करणे. शस्त्रक्रिया ही माणसाचा प्राण वाचवण्यासाठी केली जाते. मग तिथे जर थेट ज्यु आणि जिप्सींच्या कृर हत्याच करण्यात आल्या असतील तर मग सर्जनची गरज का पडावी? जर ट्रेंब्लिंकाचाच कोणी सर्जन अस्तित्वात नसेल तर ‘सर्जन ऑफ बिर्कनौ’ ही कल्पनादेखील कपोलकल्पितच म्हणायची का?

तर नाही..! ते एक अघोरी आणि कटु सत्य होते. त्याबद्दल आपण लेखाच्या उत्तरार्धात बोलुच.

दोन्ही चित्रपटात नाही म्हणायला काही बदल केले आहेत. उदाहरणार्थ पात्रांची नावे बदलली आहेत.

मुळ कथेत स्त्रीपात्राचे नाव आहे ‘रेचेल बर्नर’ ती इथे ‘ रेचेल सिंगर’ झालेली आहे, तर एहुद आणि झ्वीचे (Ehud and Zvi) डेव्हिड आणि स्टीफनमध्ये रुपांतर झालेय. मुळ चित्रपटातल्या कृर डॉक्टरचे नाव आहे मॅक्स रेनर (Max Rainer ) तो इथे डेटर व्होगेल (Dieter Vogel) झालाय. मुळ कथानकात रेचेल त्या घटनेनंतर एकटीच राह्ते आणि तिने स्वतःच ते पुस्तक लिहीलेले आहे, तर अमेरिकन व्हर्जन मध्ये ती स्टीफन बरोबर लग्न करते आणि त्यांची मुलगी रेचेलवर, त्या घटनेवर पुस्तक लिहीते. जुना चित्रपट जास्त स्पष्ट आणि वास्तवाशी तोल सांभाळणारा वाटतो तर नव्या आवृत्तीमध्ये रेचेलच्या आपल्या सहकार्‍यांबरोबरच्या प्रेम त्रिकोणावर बराच भर दिलेला दिसतो. व्होगेलला ताब्यात घेतल्यावर त्याला बर्लिनच्या बाहेर नेण्याचा बेत फसतो तो प्रसंग जुन्या चित्रपटात नाहीये. मुळ कथानकात रेचेल आणि एहुद दोघे मिळुन त्या तोतयाच्या शोधासाठी युक्रेनला जातात, नव्या आवृत्तीत डेव्हिड आधीच मारला जातो. मुळ कथानकात व्होगेलबद्दलचा सगळा शोध एक पत्रकार घेत असतो, तर यात इजरायली सरकारबरोबर मोस्सादही त्याच्या मागे असते.

नव्या चित्रपटात कलाकारांना त्यांचे अभिनयगुण दाखवायला जास्त वाव मिळाला असावा हे जाणवते. मध्ये तीस वर्षाचा काळ उलटून गेलेला असल्याने ही तिन्ही पात्रे दोन्ही काळात वेगवेगळे कलाकार तेवढ्याच समर्थपणे उभे करतात. पण कलाकार बदललेले असुनही कुठेही लिंक तुटत नाही हे कलाकारांचे यश म्हणावे लागेल.

असो…

बाकी डॉ. व्होगेल अर्थात सर्जन ऑफ बिर्कनौ किंवा ‘सर्जन ऑफ ट्रेंब्लिंका’ हे व्यक्तीमत्व खरोखर अस्तित्वात होते का? असले तर नक्की कसे होते? कोण होता तो कृरकर्मा?

डॉ. जोसेफ मेंगेल…… त्याच्याबद्दल आपण पुढील भागात बोलूच !

सद्ध्या फक्त त्याचे आंतरजालावर उपलब्ध एक छायाचित्र देतोय. हे पाहा आणि विचारा स्वतःलाच …

“हा माणुस खरोखर एक क्रुरकर्मा होता? असु शकेल?”

डॉ. जोसेफ़ मेंगेल

क्रमश :

विशाल कुलकर्णी

 
 
%d bloggers like this: