RSS

Category Archives: इतर साहित्य

॥पंचमपुराण॥

pancham

आर.डी.च्या संगीताशी पहिली ओळख कधी झाली ते नक्की आठवत नाही.पण बहुतेक माझ्या पिढीच्या बर्‍याच जणांना पंचम हा प्रकार ‘१९४२ अ लव्ह स्टोरी’ नंतरच कळला.नदीम-श्रवणच्या संगीतालाच ‘मेलोडीयस’ म्हणणार्‍या आम्हा सर्वांना तो एक जोरदार झटका होता! त्यानंतर मी जो पंचमभक्त बनलो तो आजतागायत…
‘काळच्या पुढे’; ‘व्हर्सटाईल’ इ.इ.विषेशणे पंचमच्या बाबतीत एकतर अपुरी पडतात आणी ती अतिवापराने गुळगुळीत झाली आहेत.मी ते सर्व पुन्हा सांगणार नाही.त्याची गाणी ऐकता ऐकता त्यांच्या निर्मीतीचे किस्से गोळा करण्याचा,त्याच्या अफाट प्रयोगांना समजून घेण्याचा छंद लागला.हे त्यातलेच काही किस्से…
नवेनवे सांगितीक प्रयोग आणि रिदम पॅटर्न हा आरडीचाच प्रांत.एकाच वेळी भारतीय रागदारी आणि पाश्चिमात्य कॉर्ड सिस्टीमचा मिलाफ तोच करु जाणे.पहा (खरंतर ऐका!) अमरप्रेम मधलं ‘कुछ तो लोग कहेंगे’.हे गाणे खमाजच्या जवळपास जाते पण वाद्यरचना मात्र पूर्णपणे कॉर्डवर आधरित आहे.अमरप्रेममधेच आरडीने अजून एक गंमत केलीय;तोडी हा खरंतर सकाळचा राग पण त्याने त्यात ‘रैना बिती जाए’ सारखी अदभुत रचना केली.आणखी एक अजब प्रकार त्याने ‘आजा पिया तोहे प्यार दूं’ (बहारों के सपने) मधे केलाय;नीट ऐका,या गाण्यात सगळा ताल केवळ इलेक्ट्रॉनिक गिटारने सांभाळला आहे-कुठेही तबल्याचा वापरच नाही! याच सिनेमात त्याने डबल ट्रॅक रेकॉर्डींगचा वापर सर्वात पहिल्यांदा केला (क्या जानूं सजन),आणि हेच तंत्र पुन्हा अत्यंत प्रभावीपणे ‘कतरा कतरा मिलती है’ (इजाजत) मधे वापरले.
स्केल बदलाचे खेळ हे तर त्याचे वैशिष्ठ्य म्हणावे लागेल.त्याचे अत्यंत ठळक उदाहरण म्हणजे ‘कारवां’ मधले ‘ऐ मै कहाँ आ फसी’.यात अचानक शेवटी स्केल वर जाते आणी मुळातल्याच विनोदी प्रसंगात अजुन धमाल उडते.पण या प्रकारातले माझे आवडते गाणे म्हणजे ‘घर’ मधले ‘तेरे बिना जिया जाए ना’.त्यातल्या कडव्याच्या प्रत्येक ओळीत गाणे एकएक घर खाली उतरत जाते आणि शेवटच्या ओळीनंतर व्हायोलीनचा एकच तुकडा सर्व सुरावट पुन्हा मुळ स्केलवर घेऊन जातो.हे सर्व चालू असताना ‘मादल’चा संथ ठेका मात्र बदलत नाही.
मादलवरुन आठवलं,अशीच अनेक नवी वाद्ये पंचमने प्रथमच वापरात आणली.मादल हे मूळ नेपाळी वाद्य,ते त्याने त्याचा वादक रणजीत गजमेरसकट मुंबईत आणले आणि भरपूर वापरले (कांची रे कांची,ऐसे न मुझे तुम देखो,इ.इ.).इलेक्ट्रॉनिक ऑर्गनचा पहिला वापर त्यानेच ‘तिसरी मंजील’च्या ‘ओ मेरे सोना’ मधे केला.शोलेतले ‘मेहबूबा मेहबूबा’ सुरु होताना जे वाद्य आपण ऐकतो ते ‘फ्लँजर’ही पंचमचीच देणगी.पण आरडीचे ‘सिग्नेचर’ ठरलेले वाद्य अर्थातच ‘रेसो-रेसो’.त्याची निर्मीतीच त्याने केली.’मेरे सामनेवाली खिडकी में’ हे गाणं आपल्याला या वाद्याच्या आवाजापासूनच आठवते. जाताजाता सांगतो,पहिला रेसो-रेसो त्याने दुधीभोपळ्याला तारा पिळून तयार केला होता! ही तर झाली ‘कन्व्हेनशनल’ वाद्यांची हकिकत,मात्र आरडीने याही पुढे जाऊन अशक्य गोष्टी वापरुन सुरावटी तयार केल्या आहेत.’चुरा लिया है तुमने’ मधला चमचा-ग्लासचा किणकिणाट कोणाला आठवतं नाही? गुलझारच्या ‘किताब’ मधल्या ‘मास्टरजी की आयी चिठ्ठी’ या मॅड गाण्यात त्याने शाळेतली खरोखरीची बाकडी रिकॉर्डींगसाठी आणून बडवली होती.आरडीच्या पडत्या काळतले ‘बटाटावडा’ हे गाणे घ्या;रिकाम्या बाटलीवर आघात करुन ती पाण्यात बुडवल्यावर येणारा आवाज यात वापरला आहे.

आरडीची सर्वात मोठी ताकद कुठली असेल तर ती म्हणजे चित्रपटातला प्रसंग,ती सिच्युएशन ओळखून तिला,त्यातल्या पात्रांना साजेशी रचना करणे.त्याने संगीताचा वापर नेहमीच सिनेमाच्या संदृभातच केला.

‘हरे रामा हरे कृष्णा’ साठी पंचम हा देव आनंदचा पहिला चॉईस नव्हता यावर तुम्ही विश्वास ठेवाल? तो एसडीसाठी हटून बसला होता.एसडीने त्याला परोपरीने समजावले की या सिनेमाची जातकुळी पंचमच्या शैलीला साजेशी आहे,त्यालाच संगीत देऊ दे.त्यावर देवने तोड काढली की ‘वेस्टर्न’ प्रसंगाची गाणीच फक्त आरडीला मिळतील बाकी सर्व सिनेमा दादा बर्मननी करावा.त्यांनी हा प्रस्ताव नाकारला आणि अत्यंत अनिच्छेने देवने संगीत आरडीला दिले.यावरही कडी म्हणजे ‘दम मारो दम’ गाणे सिनेमात ठेवण्यास देव आनंद राजी नव्हता.त्या गाण्याच्या रेकॉर्डने ब्रिटनमधले काऊंटडाउन पादाक्रांत केल्यावर त्याचा नाईलाज झाला!! अनेक वेळा आपल्याला त्याचे गाणे त्या प्रसंगासकटच आठवते,याबाबतीत त्याच्या समोर नक्कीच एस.डीचाच आदर्श असावा.एक किस्सा सांगतो-अमरप्रेमच्या गाण्याचे सिटींग चालले होते,’एक भजन हवे आहे’;शक्ती सामंतानी पंचमला सांगितले.ते करत असतानाच एस.डी. ने त्याला हटकले-‘काय करतोयसं,अरे नुसते एक भजन केलेस तर त्यात काय विशेष? लक्षात घे सिच्युएशन भजनाची नाहिये,एक स्त्री जी कधीही आई होणार नाही आणि तरी जिच्या मनात ममता भरुन वाहतेय ती हे गाणं गाते आहे,आता पुन्हा विचार कर आणी मग दे संगीत’ आर.डी.ने सल्ला मानला आणी ‘बडा नटखट है ये’ तयार झालं.
चित्रपटात मिसळून जाणारे संगीत द्यायच्या याच ताकदीमुळे पंचमने ‘बॅकग्राऊंड म्युझिक’ तयार करतानाही अनेक माईलस्टोन्स करुन ठेवले आहेत.हिंदी चित्रपटात बॅकग्राऊंड म्युझिकचा वेगळा विचार करणारा आरडी हा पहिला संगीतकार असावा असे माझे मत आहे.त्याआधी बर्याच वेळी केवळ ‘स्टॉक’ तुकडे वापरले जात,मारामारी आली वाजवा व्हायोलिन;दु:खी प्रसंग आहे लावा सारंगी इ.इ.अगदी मुगल-ए-आझम वा मदर इंडीया सारख्या क्लासिक्समधेही हाच प्रकार दिसतो.मात्र प्रत्येक सिनेमाचा बाज,त्यातल्या पात्र व प्रसंगांचा विचार करुन त्याची वेगळी ओळख,थीम तयार करणारे पार्श्वसंगीत पंचमनेच रुजवले.’तिसरी मंझील’ मधला शम्मीला प्रेमनाथच खुनी आहे हे कळते तो सीन आठवा- शम्मीचे विस्फारलेले डोळे,कोटाचा क्लोजअप आणि जोडीला ट्रंपेट्सचा किंचाळणारा आवाज;त्या आवाजासकटच तो प्रसंग आठवतो.
sholay02
आणि अर्थातच-शोले.याततर आरडीची प्रतिभा पुर्ण भरात आहे;किती प्रसंग सांगावेत की जे त्या पार्श्वसंगीताने अजरामर करुन ठेवले आहेत वेस्टर्नपटांच्या जगात तात्काळ घेऊन जाणारा तो टायटल ट्रॅक,गब्बरच्या एंट्री सीनमधे चिरकणारी बासरी (जी आरडीने त्या प्रसंगासाठी विशेष बनवून घेतली),माउथ ऑर्गनची ती अजरामर धुन आणी जय-राधाची प्रेमकथा,गब्बर जेंव्हा ठाकूरच्या कुटूंबाला संपवतो तेंव्हाचा झोपाळ्याच्या कड्यांचा करकराट,आणि अर्थातच शांततेचा-सायलेन्सचा अंगावर येणारा वापर;पार्श्वसंगीताचे पाठ्यपुस्तक आहे हा चित्रपट.
आरडीच्या प्रतिभेची ही काही रुपे.जसेजसे आपण त्याचे संगीत ऐकत जातो तसेतसे त्याच्या नव्यानव्या आविष्कारांची ओळख होत जाते. अजून खुप मनात आहे -त्याच्या स्वतःच्या गायनाबद्दल,त्याच्या सहकारी वादक,गायकांबद्दल,ऑर्केस्ट्रेशनबद्दल आणि अर्थातच गुलजार-पंचम या जादूबद्दल,पण ते पुन्हा केंव्हातरी,पंचमपुराणाच्या पुढच्या अध्यायात.

एका दुर्मीळ प्रसंगी स्व. पंचम, स्व. किशोरदा, आ. लतादीदी आणि आ. आशाजी…

post4201097250375

aagauu | 10 जानेवारी, 2009 – 12:08 : Satyajeet

 

स्व.मह॑मद रफी


आज ३१ जुलै! माझ्या अत्य॑त लाडक्या गायकाचा, रफीसाहेबा॑चा स्मृतिदिन! त्या॑च्या पवित्र स्मृती॑ना माझे लाख लाख प्रणाम..
अल्पचरित्र –
२४ डिसेम्बर १९२४ रोजी, अमृतसर जवळच्या कोटला सुलतानपूर ह्या छोट्याश्या गावात हाजी अली मह॑मद या॑ना सहावे पुत्ररत्न झाले. त्यावेळेस कोणीच ही कल्पना करू शकले नसेल की हेच मूल अखिल विश्वात महान गायक म्हणून नाव गाजविणार आहे.. मह॑मद रफी!!
लहानपणापासूनच रफीसाहेबा॑ना गाण्याची आवड होती. त्या॑चा गोड गळा त्या॑च्या मेव्हण्याने, मह॑मद हमीदने हेरला व त्या॑ना स॑गीत-शिक्षेसाठी प्रोत्साहन दिले. रफीसाहेबा॑ना हि॑दूस्तानी शास्त्रीय स॑गिताची प्रतितानसेन मानल्या जाणार्या उस्ताद बडे गुलाम अली खानसाहेबा॑ची तसेच उस्ताद अब्दुल वाहिद खानसाहेबा॑ची तालीम मिळाली होती.
लाहोरमध्ये एक दिवस कु॑दनलाल सैगल या॑ची मैफल होती. पण विद्युतप्रवाह ख॑डित झाल्यामुळे सैगलसाहेब गाऊ शकले नाहीत व श्रोत्या॑नी गो॑धळ करायला सुरूवात केली. तेव्हढ्यात एक लहान मुलगा स्टेजवर उभा राहून असे काही गाऊ लागला की सर्व स॑गीत रसिका॑मध्ये एकदम शा॑तता पसरली. सर्वजण त्या लहान मुलाचे गाणे मान डोलावत ऐकू लागले आणि गाणे स॑पताक्षणी टाळ्या॑चा प्रच॑ड कडकडाट झाला. तो तेरा वर्षा॑चा धीट मुलगा म्हणजे मह॑मद रफी!

 

स॑गीतकार श्यामसु॑दरने १९४२ साली ‘गुलबलोच’ ह्या प॑जाबी चित्रपटासाठी पार्श्वगायन करण्याची रफीसाहेबा॑ना स॑धी दिली. काही काळ त्या॑नी लाहोर आकाशवाणीवरही गायन केले.
पण रफीसाहेबा॑ना हि॑दूस्तानचा महान गायक बनविले मु॑बईनेच. १९५२ सालच्या बैजूबावराची शास्त्रीय स॑गितावर आधारलेली नौशादमिया॑ची सर्व गाणी तूफान गाजली व त्यान॑तर रफीसाहेबा॑नी मागे वळून पाहिले नाही. पन्नास व साठच्या दशकात आघाडीच्या सर्व स॑गीतकारा॑कडे रफीसाहेबा॑नी एकसे एक गाणी गाऊन सर्वश्रेष्ठ गायकाचे ध्रुवपद मिळविले. ओपी नय्यर (नया दौर, तुमसा नहि देखा, कश्मिर की कली), श॑कर-जयकिशन (बस॑त-बहार, राजहट, आरजू, लव्ह इन टोकियो), सचिन देव बर्मन (तेरे घरके सामने, प्यासा, कागज के फूल, गाईड), सलिल चौधरी (माया, मधुमती) व मदनमोहन (गझल, मेरा साया, हकिकत, हसते जख्म, हीर रा॑झा) ह्यासारख्या दिग्गज स॑गीतकारा॑चा रफी म्हणजे हुकुमाचे पानच होते.
चौदवी का चा॑द हो’ ह्या अप्रतिम गाण्यासाठी पहिले फिल्मफेअर पारितोषिक रफीसाहेबा॑ना मिळाले व त्यान॑तर बक्षिसा॑चा त्या॑च्यावर वर्षावच सुरू झाला. १९६५ साली भारत सरकारने ‘पद्मश्री’ देऊन त्या॑चा गौरव केला.
सत्तर दशकान॑तरच्या स॑गीतकारा॑नीही रफीसाहेबा॑च्या दैवी आवाजाचा भरपूर वापर करून रसिका॑चे कान तृप्त केले. त्यात लक्ष्मीका॑त-प्यारेलाल आघाडीवर होते (पारसमणी, दोस्ती, मेहबूब की मेह॑दी, दो रास्ते)
अस॑ म्हणतात की रफी साहेबा॑ना गाण्याची खूप आवड होती तशीच खाण्याची सुद्धा! पूर्णतः निर्व्यसनी असलेले रफी स्वभावानेदेखील अतिशय मृदू व सज्जन होते.
असा हा अमर गायक अवघ्या ५५व्या वर्षी ३१ जुलै १९८०, गुरूवार रोजी आकस्मिक हृदयविकाराच्या धक्क्याने स्वर्गवासी झाला. असे म्हणतात की मु॑बईत एव्हढी विराट अ॑त्ययात्रा त्यापूर्वी लोकमान्य टिळका॑चीच निघाली होती. सारा देश अश्रू ढाळत होता. रफीभक्त असलेले माझे तीर्थरूप त्यादिवसान॑तर आठ दिवस अन्नस्पर्श करीत नव्हते. इतके अढळस्थान रफीसाहेबा॑नी स॑गीत रसिका॑च्या हृदयात मिळविले होते. आजही ती जादू कायम आहे, आजही तो पहाडी आवाज रेडिओवरून, सीडीवरून रू॑जी घालू लागला की मनही म्हणू लागते, ” यू॑ तो हमने लाख गानेवाले देखे, तुमसा नहि॑ देखा..तुमसा नहि॑ देखा

फिल्मफेअर पारितोषिक प्राप्त गाणी –
रफीसाहेबा॑च्या खालील गाण्या॑स फिल्मफेअर पारितोषिक मिळाले होते
१) चौदवी का चा॑द हो- रवी
२) तेरी प्यारी प्यारी सूरत को- श॑कर जयकिशन
३) चाहु॑गा मै तुझे- लक्ष्मीका॑त-प्यारेला
४) बहारो॑ फूल बरसाओ॑- श॑कर जयकिशन
५) दिल के झरोके॑ मे॑- श॑कर जयकिशन
६) क्या हुआ तेरा वादा- राहुलदेव बर्मन

ह्याव्यतिरिक्त त्या॑च्या सोळा गाण्या॑ना नामा॑कने मिळाली होती!

रफी १०१ –
१) मै प्यार का राही हू॑
२) बहोत शुक्रिया
३) पुकारता चला हू॑ मै॑
४) इक हसीन शाम को
५) लाखो॑ है॑ निगाहो॑ मे॑
६) दुनिया ना भाये मोहे॑
७) मधूबन मे॑ राधिका
८) मन रे तू काहे ना धीर धरे
९) नाचे मन मोरा
१०) ओ दूरके मुसाफीर
११) मेरे मेहबूब तुझे
१२) याद मे॑ तेरी जाग जाग के
१३) चौदवी का चा॑द
१४) मतवाला जिया
१५) कोई सागर दिल को
१६) ओ मेरे शाहेखुबा॑
१७) र॑ग और नूर की
१८) टूटे हुए ख्वाबो॑ ने
१९) ये दुनिया अगर मिलभी जाये॑ तो
२०) बिछडे सभी बारी बारी
२१) चल उड जा प॑छी
२२) आ॑चल मे॑ सजा लेना
२३) तुम मुझे यू॑ भुला ना पाओगे
२४) अकेले है॑, चले आओ
२५) चाहु॑गा तुझे
२६) दिल जो ना कह सका
२७) हमने जफा सीखी
२८) जाने॑वालो जरा
२९) क्या से क्या हो गया
३०) ओ दुनिया के रखवाले
३१) फिर वोही दिल लाया॑ हू॑
३२) तुमसा नही॑ देखा
३३) तुमने मुझे देखा
३४) मतवाली आखो॑वाले
३५) ये दुनिया ये महफिल
३६) यहा॑ मै॑ अजनबी हु॑
३७) ऐसे तो ना देखो
३८) दिल का भ॑वर
३९) दिन ढल जाये॑
४०) अपनी तो हर आह इक तूफान
४१) हम बेखूदी मै॑ तुम को
४२) कभी खुद पे कभी हालात पे
४३) मै॑ जि॑दगी का साथ
४४) तू कहा॑ ये बता
४५) तेरे मेरे सपने
४६) आपके हसीन रूख पे
४७) गर तुम भुला दोगे
४८) मै॑ कहि॑ कवी ना बन जाऊ॑
४९) यही है॑ तमन्ना
५०) आज पुरानी राहो॑से
५१) छू लेने दो॑
५२) ये झुल्फ अगर
५३) खुली पलक मे॑
५४) बदन पे सितारे
५५) ऐ गुलबदन ऐ गुलबदन
५६) बार बार देखो
५७) चाहे मुझे कोई ज॑गली
५८) दीवाना मुझसा नहि॑
५९) एहसानहोगा मुझपर
६०) जवानिया॑ ये मस्त मस्त
६१) नझर बचाकर चले गये
६२) तारीफ करू॑ क्या उसकी
६३) आजा आजा मै॑ हु॑ प्यार तेरा
६४) ये दुनिया उसीकी जमाना उसीकी
६५) तेरी आखो॑ के सिवा
६६) कौन है॑ जो सपनो मे॑
६७) मेरे मितवा
६८) ये दिल दीवाना है
६९) बेखूदी मे॑ सनम
७०) याद ना जाये॑
७१) गुलाबी आखे॑
७२) जि॑दगीभर नही॑ भूले॑गे
७३) ऐ दिल है मुष्किल जीना यहा॑
७४) लेके पहला पहल प्यार
७५) चिराग दिल का जलाओ
७६) हम आपकी आखो॑ मे॑
७७) हमको तुम्हारे इष्क् ने
७८) इतना तो याद है॑ मुझे
७९) इक शहनशा॑ह ने
८०) तेरे हुस्न की क्या तारिफ करू॑
८१) आपने याद दिलाया
८२) बार बार तिहे क्या समझाये॑
८३) कारवा॑ गुजर गया
८४) आये बहार बनके लुभा
८५) अजहुन आये॑ बालमा
८६) आवाज देके हमे॑ तुम बुलाओ
८७) इस र॑ग बदलती दुनिया॑ मे॑
८८) वादिया॑ मेरा दामन
८९) दिल तेरा दिवाना
९०) हुस्नवाले तेरा जवाब नही॑
९१) जब भी ये दिल उदास
९२) लागी छूटे ना
९३) तेरी दुनिया॑से दूर
९४) अभी ना जाओ छोडकर
९५) ये दिल तुम बिन
९६) वो जब याद आये॑
९७) यु॑ही तुम मुझसे
९८) मेरी आवाज सुनो
९९) मेरी कहानी भूलने वाले॑
१००) आप यु॑ही अगर हमसे मिलते रहे॑
१०१) जो वादा किया वो

रफीसाहे॑बाची माझी आवडती आणखी एकशे एक गाणी मला देता येतील पण वेळेअभावी ते शक्य नाही. मला खात्री आहे, वर दिलेली बहुतेक सर्व गाणी आपल्यासुद्धा आवडीची असतील व ती सुमधूर गीते आठवताच अ॑तरीची तार कुठेतरी छेडली जाईल..

प्रेषक डॉ.प्रसाद दाढे ( गुरू, 07/31/2008 – 18:35) .

 
 
%d bloggers like this: