RSS

Author Archives: अस्सल सोलापुरी

निसर्गाचे गाणे

आज आपण एका वेगळ्याच गाण्याबद्दल बोलणार आहोत. आजवर मी इथे वेगवेगळ्या प्रकारच्या गाण्यांवर लिहीलेय. भावगीत, भक्तिगीत, प्रेमगीत, विरहगीत, मीरेची भजने, गझल असे विविध प्रकार हाताळून पाहीलेत. पण आजचे गाणे माझ्यासाठी खास आहे. कारण हे निव्वळ एक गाणे नाहीये. हा एक संवाद आहे, एका लहानग्या, कदाचित नुकत्याच तारुण्याच्या उंबरठ्यावर पाऊल ठेवू पाहणाऱ्या एका गोड मुलीने थेट निसर्गदेवतेशी साधलेला एक मनस्वी, हॄदयस्पर्शी संवाद !

वॉल्ट डिस्ने हे अनिमेशनच्या क्षेत्रातले एक अतिशय मोठे आणि आश्वासक नाव. आपल्या प्रत्येकाच्या आयुष्यात या माणसाने कधीना कधी आपल्या कार्टून्सच्या रूपाने प्रवेश केलेला आहे. खट्याळ मिकी माऊस आणि त्याची गोड मैत्रीण मिनी, अथवा डोनाल्ड डक, कंजूस अंकल स्क्रुझ आणि त्यांचे उद्योगी पुतणे, चिप एंड डेल, बल्लू, श्रेक अशी कितीतरी नावे आपल्या बालविश्वात अजरामर होवुन बसलेली आहेय. हिमगौरी आणि सात बुटके, ब्यूटी एंड द बीस्ट, सिंड्रेला अश्या कित्येक कथा डिस्ने यांनी चित्रपट रुपात आणून आपल्यावर प्रचंड मोठे उपकार करून ठेवलेले आहेत. पायरेट्स ऑफ द कॅरेबियन ही डिस्नेची जगप्रसिद्ध सिनेमालिका जगभर हजारो, लाखो, करोड़ो चाहते अभिमानाने मिरवते आहे. डिस्नेच्या कथा, मालिका , चित्रपट एवढे यशस्वी का होतात माहिती आहे? कारण कथेचे नायक-नायिका कुणीही असो, एखादे कार्टून वा हिमगौरीसारखी गोड़ राजकुमारी किंवा वडीलांच्या वचनामुळे बीस्टच्या बरोबर राहावे लागणारी एखादी गोड मुलगी असो. त्यांच्या कथेचा खरा आत्मा असतो निसर्ग. त्यांची प्रत्येक कथा कुठेना कुठे आधारलेली असते ती माणूस आणि निसर्ग यांच्यामधील नितांतसुंदर नात्यावर. आज आपण ज्या गाण्यावर बोलणार आहोत ते असेच माणूस आणि निसर्ग यांच्यातील अटूट नात्यावर भाष्य करणारे गाणे आहे. पाहायला गेले तर मोजून चार-पाच ओळीचे गीत आहे हे. पण या चार-पाच ओळीत साऱ्या विश्वाचे आर्त सामावले आहे.

KNOW WHO YOU ARE

I have crossed the horizon to find you
I know your name
They have stolen the heart from inside you
But this does not define you
This is not who you are
You know who you are

या रूपकाच्या माध्यमातून कविने निसर्गाकडे अखिल मानवजातीच्या चुकांची कबुलीच दिलेली आहे एकप्रकारे. कवितेचं हेच वैशिष्ठ्य असतं. एकेका वाक्यात, एकेका शब्दात एखाद्या शेकडो पानी ग्रंथांचा आशय सांगण्याची ताकद कवितेत असते. सर्वश्री Opetaia Foa’i आणि Lin-Manuel Miranda या गायक संगीतकार द्वयीने संगीतबद्ध केलेलं आणि Auli’i Carvalho या तरुण गुणी गायिकेने सहकाऱ्यासह गायलेलं हे गाणं म्हणजे चित्रपटाचा कळस आहे. तसं पाहायला गेलं तर हा संपूर्ण चित्रपट एक संगीतिकाच आहे. यातले साधे साधे संवाद सुद्धा गाण्याच्या, संगीताच्या स्वरुपात आहेत.

चित्रपटाचे नाव आहे “मोआना” (Moanna)
43384935_2131735830193001_8625887492651876352_n

एनिमेशनच्या स्वरुपात मांडलेले हे कथानक हवाईयन बेटात प्रचलित असलेल्या एका दंतकथेवर आधारित आहे. एका अज्ञात बेटावरील आदिवासी समुहाच्या प्रमुखाची ही छोटीशी मुलगी. मोआना म्हणजे समुद्र. या मुलीलाही समुद्राबद्दल विलक्षण प्रेम आहे. पण आपल्या एका मित्राला समुद्रावर हरवून बसलेला वत्सल पिता आता आपल्या लेकीला गमवायला तयार नाही त्यामुळे तो तिला समुद्रापासुन दूर ठेवतोय. पण तिच्या आजीला तिची ओढ़ माहिती आहे. ती मोआनाला एक गोष्ट सांगते की फार पूर्वी माऊई नावाच्या एका खट्याळ देवाने निसर्गदेवतेचे हृदयच चोरुन नेले. त्यामुळे संतापुन तिने त्याची सगळी शक्ती , त्याचे शस्त्र हिरावून घेतले. त्या धावपळीत तिचे हॄदय समुद्रात पडून गेले. आता जोपर्यंत माऊईच्या मदतीनेच तिचे हॄदय तिला परत मिळत नाही तोवर ती अशीच संतापलेली राहणार. आणि ते जऱ तिला नाही मिळाले तर हळूहळू सगळ्या सृष्टीचा नाश होवुन जाणारं. है ऐकल्यावर छोटुकली मोआना टे-फिटी म्हणजे निसर्गदेवतेला तिचे हॄदय परत मिळवून देण्याच्या कामगिरीवर निघते.

तिचा तो प्रवास म्हणजे MOANNA !

मानवाचे निसर्गाशी असलेले नाते अतिशय पुरातन आणि चिरंतन आहे. निसर्गाच्या अधिष्ठानाशिवाय माणूस जगूच शकत नाही. पण नेमके हेच माणूस विसरत चालला आहे हेच या गाण्यातून मांडण्याचा प्रयत्न केला गेलाय.

They have stolen the heart from inside you…

माणसाने आपल्या प्रगतीसाठी निसर्गाला अगदी ओरबाड़ून घेतलेले आहे. मग त्यात विविध औषधी वनस्पति असोत, जमिनीईखाली दडलेली विविध मूल्यवान खनिजे असोत , पर्यावरणाचे संतुलन राखणारी झाड़े असोत किंवा ज्याला आपण जीवन म्हणतो ते जल असो निसर्गाकडून आपण हे धन कायम ओरबाड़ून घेत आलोय. पण त्या नैसर्गिक देणगीची परतफेड करणे मात्र कृतघ्न माणूसजात विसरलीय.

आपण अन्नाशिवाय एखादा दिवस, पाण्यावाचून एखादा तास जिवंत राहू शकतो, मात्र हवेतील ऑक्सिजनशिवाय क्षणभरसुद्धा जिवंत राहू शकत नाही आणि ऑक्सिजन निर्मितीचे सर्वात मोठे कार्य परिसरातील वृक्ष करीत असतात. वनस्पती स्वतःचे अन्न स्वतः तयार करतात आणि हवेतील कार्बनडायऑक्साईड म्हणजे खराब हवा कायू शोषून मानवास उपयुक्त असे ऑक्सिजन म्हणजे शुद्ध हवा वायू हवेत सोडतात. त्यासाठी म्हणून प्रदूषण नियंत्रणात ठेवणे, वनस्पतीची , झाडांची लागवड करणे अत्यावश्यक आहे आणि आपण नेमके हेच विसरलोय. त्यामुळे दिवसेंदिवस निसर्गाचा तोल बिगड़त चाललाय.

प्रत्यक्षात, आपल्या रोजच्या जीवनात तरी काय वेगळे घडतेय? रोज तोडत चालेल्या झाडांच्या कत्तलीमुळे सिमेंटची जंगल उभी राहत आहेत परंतु पर्यावरणाचा होत असलेला ऱ्हास मानवाने लक्षात घेतला पाहिजे. दिवसेंदिवस वातावरणातील ओझोनचा थर प्रदूषणामुळे विरळ होतोय. त्यामुळे ग्लोबल वार्मिंगचा धोका वाढत चाललाय. जागतिक तापमानवाढीचा प्रश्न भविष्यात अधिक उग्र बनण्याची लक्षणे आहेत. काही भागात कमी पाऊस, वाढते वाळवंटीकरण, काही ठिकाणी अतिवृष्टी/पूर, ध्रुवांवरील बर्फ वितळण्याचा दर वाढल्यास समुद्राची पातळी वाढण्याचा धोका, अश्या अनेक रूपाने हा प्रश्न अधिक गंभीर होत चालला आहे.

माऊईच्या मदतीने टे-फिटीला तिचे हृदय परत करायला निघालेली मोआना तिच्या वाटेत आडव्या आलेल्या टे-टका नावाच्या संतप्त आणि अतिबलाढ़य अग्निराक्षसाशी जिवाच्या आकांताने झुंज देते. आपली चूक कळलेला माऊईसुद्धा आपले सर्वस्व, सगळी शक्ती पणाला लावून मोआनाची साथ देतो आणि मोआना टे-फिटीच्या राज्यात जावून पोचते. पण तिथे पोचल्यावर तिच्या लक्षात येते की टे-फिटी तिथे नाहीचे. मग ती गेली कुठे? आता तिचे हॄदय तिला कसे परत करणार? सगळ्या सृष्टीचा होणारा ऱ्हास कसा थांबवणार? त्या हताश अवस्थेत तिचे दुरवर दिसणाऱ्या, आपल्या पराभवाने संतप्त झालेल्या टे-टका या अग्निराक्षसाकडे लक्ष जाते आणि एक फार मोठे कटुसत्य तिच्या लक्षात येते.

मोआना या चित्रपटातील निसर्गदेवतेचे , टे-फिटीचे तेच होते. तिचे हृदय म्हणजे हिरवाई, ऑक्सीजन, शुद्ध हवा गमावून बसल्यामुळे ती आपले मूळचे हिरवेगार, आरोग्यदायी , वरदायी अस्तित्व गमावून बसते आणि तिचे रूपांतर एका टे-टका नावाच्या तप्त, अग्निराक्षसात झालेय. जो मानवजातीवर अतिशय संतप्त झालेला आहे. समुद्र पार करू पाहणाऱ्या प्रत्येकाला आपल्या अग्निने भाजुन काढायला त्याने सुरुवात केलीय. टे-फिटीच टे-टका बनलीय हे लक्षात आल्यावर मोआना पुन्हा तिच्याशी संवाद साधण्यांचा प्रयत्न सुरु करते. आपल्या (मानवजातीच्या) चुका मान्य करून टे-फिटीला तिच्या मूळ स्वरूपाची जाणीव करून देते आणि तिचे हॄदय तिला परत देते. हॄदय परत मिळताच टे फिटी पुन्हा आपल्या मूळ स्वरुपात येते आणि सृष्टी पुन्हा पहिल्यासारखी होते.

43284960_2131735806859670_786891579754283008_n

अवघ्या चार पाच ओळीच्या या गाण्यातून केवढा मोठ्ठा संदेश देण्यात आलेला आहे. निसर्गाशिवाय आपण जगु शकत नाही. तो कायम भरभरुन देत आलेला आहे आपल्याला. पण त्या बदल्यात त्याचे संवर्धन करणे , समतोल साधणे हे आपले सुद्धा कर्तव्य आहे. हेच मोआना आणि टे-फिटीच्या या संगीतिकेतुन आपल्यापर्यंत पोचवण्याचा डिस्नेने प्रयत्न केला आहे. चला आपण सगळेच मोआना होवू यात आणि आपल्या टे-फिटीला तिचे हरवलेले हॄदय परत मिळवून देण्याच्या पवित्र आणि अत्यावश्यक कार्यासाठी कटिबद्ध होवूयात !

धन्यवाद.

दै. संचार, सोलापुरमधील “एक गाणे अनुभवावे” या माझ्या सदरातील आजचा लेख !

दै. संचार, सोलापुरमधील

दै. संचार, सोलापुरमधील “एक गाणे अनुभवावे” या माझ्या सदरातील आजचा लेख !

विशाल कुलकर्णी , पनवेल
०९९६७६६४९१९ / ०९३२६३३७१४३

 

“आवारा भंवरे जो होले होले गाए…!”

‘मिन्सारा कनवू’

थांबा, थांबा लगेच असे चित्र-विचित्र चेहरे करू नका. हे आफ्रिकेतल्या कुठल्या प्राण्याचे किंवा टांझानीयामधल्या कुठल्या तरुणीचे नाव नाहीये. अगदी शत प्रतिशत भारतीय नाव आहे हे. १९९७ साली प्रदर्शित झालेल्या एक तमिळ चित्रपटाचे हे नाव आहे. आता तुम्ही म्हणाल , हिंदी-मराठी गाण्यावर लिहीता लिहीता हा एकदम तमिळवर कुठे घसरला? तर तमिळ चित्रपट आणि त्यांची गाणीही मला अतिशय आवडतात. ( तिकडच्या अभिनेत्री जरा जास्तच) पण विषय तो नाहीये, आजही मी एका हिंदी गाण्यावरच बोलणार आहे. मग या ‘मिन्सारा कनवू’चा प्रपंच कशासाठी? तर हाच चित्रपट , त्याच वर्षी आपल्या बॉलीवुडमध्ये हिन्दीत सुद्धा प्रदर्शित झाला होता. चित्रपटाचे नाव होते ‘सपने’.

ए. आर. रहमानचे सुश्राव्य संगीत लाभलेल्या या चित्रपटासाठी सिद्धहस्त गीतकार जावेद अख्तर यांनी गीते लिहिली होती. ए. आर. रहमान आणि दाक्षिणात्य संगीत म्हटले की सर्वात प्रथम डोक्यात येतो तो एखाद्या पांगळ्या व्यक्तीलाही थिरकायला भाग पाडेल असा नृत्याचा ठेका आणि ऐकताक्षणी जणुकाही दुसऱ्या जगात नेणारे मोहक, मादक संगीत. दाक्षिणात्य चित्रपट संगीत म्हटले की आठवतो तो तिथल्या कलाकारांच्या अंगात भिनलेला संगीताचा, विशेषत: नृत्याचा कैफ. अगदी बाळकृष्ण, चिरंजीवी यांच्यासारखे तुलनात्मक दृष्टया स्थुल म्हणता येतील असे कलाकार सुद्धा नृत्य म्हणले की बेभान होवून थिरकताना दिसतात. इथे सपने मध्ये तर साक्षात प्रभुदेवा होता. ज्याच्या शरीरात हाडे आहेत की नाही अशी शंका यावी असा नृत्याचा बादशाह प्रभुदेवा. जोडीला बॉलीवुडची बबली गर्ल काजोल आणि अभिनयाचा ताज म्हणता येईल असा देखणा अरविंद स्वामी. एक हलकी-फुलकी प्रेमाचा त्रिकोण असलेली प्रेमकथा. चित्रपटाची स्टोरी हवी असेल तर कृपया गुगलबाबाला किंवा विकीकाकाला विचारा. मी बोलणार आहे या चित्रपटातील काजोलवर चित्रित झालेल्या आणि हेमा सरदेसाईने, मलेशिया वासुदेवन यांच्यासोबत गायलेल्या एका सुंदर गाण्याबद्दल !

आवारा भंवरे जो हौले हौले गाए
फूलों के तन पे हवायें सरसराए

या गाण्यातली सगळ्यात आवडती गोष्ट म्हणजे (अगदी चित्रपटातसुद्धा) हे एक उस्फूर्त गाणे आहे. त्याला आधार म्हणून कुठलीही घटना, कथानक नाहीये चित्रपटात. उगीचच घुसडल्यासारखे असूनही तसे अजिबात न वाटता चित्रपटाशी एकरूप होवुन गेलेले गाणे आहे हे. हे गाणे म्हणजे आनंदाचा उस्फूर्त आणि मनमोहक आविष्कार आहे. एका स्कुलमध्ये शिक्षिका, वर्गातल्या विद्यार्थिनीना निसर्गाचे महत्व, त्याची जादू समजावून सांगत असताना आनंदविभोर झालेली एक विद्यार्थिनी न राहवून उठते आणि सरळ गायला , नाचायला सुरुवात करते. मग तिच्या सगळ्या मैत्रिणीसुद्धा हरवून जातात आणि सुरु होतो आनंदसोहळा.

निसर्गाच्या नाना कळा, नाना रंग , विविध रूपे. निसर्ग जेव्हा आपल्याच लहरीत, स्वतःच्याच तालावर डोलायला लागतो ना, तेव्हा त्याच्या लीला , त्याची रूपे पाहण्यासारखी असतात. त्यातही त्याचा मुड आनंदी असेल तर मग सगळे विश्वच सुंदर होऊन जाते. मग अगदी एखाद्या शुष्क, पर्णहीन वृक्षाला सुद्धा एक वेगळेच सौंदर्य प्राप्त होते ! आमच्या शांताबाई (शेळके) म्हणतात…

पावसाच्या धारा येती झरझरा
झांकळलें नभ, वाहे
सोंसाट्याचा वारा
रस्त्याने ओहोळ जाती खळखळ
जागजागीं खाचांमध्ये तुडुंबले जळ

खरेतर समस्त निसर्गातच इतके संगीत ओतप्रोत भरलेले आहे की इतर कुठल्या मानवनिर्मित संगीतसाधनांची, वाद्यांची गरजच पडू नये. सतत कानावर येणारा भुंग्याचा गुंजारव, या फुलावरुन त्या फुलाकडे जाताना त्यांच्या पंखांची हळुवार आवाजातली गुणगुण किती श्रवणीय असते. कधी शांत, कोमलपणे तर कधी बेभान होत वाहणाऱ्या समीराची कानात साठवून ठेवावीशी वाटणारी सळसळ नेहमीच मनाला मोहवून टाकते.

कोयल की कुहू कुहू
पपिहे की पिहू पिहू
जंगल में झिंगुर की झाये झाये

कोकिळेची ‘कुहू कुहू साद, राव्याचा ‘पीहू पीहू ’ नाद आणि पाऊसकिडय़ांचा अनवरतपणे कानावर येणारा ध्वनी, यांनी सगळ्या निसर्गाचेच संगीत बनवले आहे. लचकत, मुरडत किनाऱ्याकडे झेपावणाऱ्या लाटांचे गाणे ऐकलेय कधी?

नदिया में लहरे आए
बलखाये छलकी जाए
भीगे होंठो से वो गुनगुनाए
गाता हैं साहील गाता हैं बहता पानी
गाता हैं ये दिल सुन सा रे गा मा पा धा नी सा रे

त्या गायला लागल्या की तो किनाराही त्यांना आवेगाने साथ देतो . त्या प्रवाही लाटा व स्तब्ध किनारा यांच्या सोबतीने मग कविमनही मुक्त कंठाने गाऊ लागते. ती सरगम हळूहळू सगळ्या आसमंतात झिरपायला लागते.
आणि हे सगळे कमी असते की काय म्हणून रात्रीच्या नीरव शांततेच्या संगीतात कित्येक मानवनिर्मित गोष्टीदेखील भर घालत असतात बरं.

रात जो आए तो सन्नाटा छाए तो
टिक टिक करे घडी सुनो

रात्रीच्या नीरव शांततेत घड्याळाची अविरत टिकटिक, कुठेतरी दूर एखाद्या पुलावरुन जाणाऱ्या आगगाडीची धडधड. रातकिड्यांची किरकिर या सगळ्यात एक प्रकारचे दैवी संगीत भरलेले आहे. कवि म्हणतो की हे मानवी मनाचे संगीत आहे. प्रत्येक गोष्टीत आनंद शोधण्याची, त्याचे गाणे करण्याची मानवी मनाची ही खूबी जागवा, तुमच्या आयुष्याचे संगीत होवू द्या.

दूर कही गुजरे रेल किसी पुल से
गूंजे धडाधडी सुनो
संगीत हैं ये, संगीत हैं..
मन का संगीत सुनो

एखादी आई अगदी हलक्या स्वरांत आपल्या बाळाला अंगाई गावून जोजवते तेव्हा त्यात दडलेले संगीत तृप्त करून जाते. त्याचा आस्वाद घेतलाय कधी?

हे गाणे म्हणजे मुक्त आनंदाचा उन्मुक्त अविष्कार आहे. या सगळ्या विद्यार्थिनी आपले सगळे दुःख, समस्या विसरुन काही क्षणासाठी का होईना आनंदविभोर होवुन मनसोक्त नाचतात. हे गाणे बघताना अजुन एक गोष्ट लक्षात येते. रादर ही दक्षीणेकडच्या चित्रपटांची खूबी आहे म्हटले तरी चालेल. ती म्हणजे या नृत्याला कुठल्याही चौकटी नाहीयेत. बॉलीवुडमधील कवायती नृत्य नाहीये हे. एखाददूसरी कॉमन स्टेप सोडली तर बहुतेक मूली आपल्याला हवे तसे नाचताना, बागडताना दिसतात. दक्षीणेकड़े बऱ्याचश्या भागात अजूनही स्त्रीला पुरुषाइतकाच रादर थोड़ा जास्तच मान आहे, आदर आहे. मोकळीक आहे. तिकडे स्त्रीपुरुषाचे नाते सुद्धा उत्तरेपेक्षा जास्त मोकळे आणि सहज आहे. तो मोकळेपणा, ते स्वातंत्र्य या गाण्यात स्पष्टपणे जाणवत राहते.

भीगे परिंदे जो, खुद को सुखाने को
पर फडफडाते हैं सुनो
गाये भी बैल भी, गले में पडी घंटी
कैसे बजाते हैं सुनो

भिजलेले पंख सुकवण्यासाठी जेव्हा पक्षी आपल्या पंखांची फडफड़ करतात तेव्हा त्याने निर्माण होणारा लयबद्ध नाद असो वा गाई-बैलांच्या गळ्यातील घंटीची नाजुक, सुरेल किणकीण असो या सर्वातच निसर्गाचे नादमधुर संगीत सामावलेले आहे. हे सगळे संगीत अनुभवायला शिकायला हवे. आपण आजकाल कानात हेडफोन अडकवतो आणि आपल्या संगीतवेडाचा दिखावा करत फिरतो. पण खरतर ती स्वत:चीच फसवणूक करत असतो आपण. या निसर्गात केवढंतरी आनंदमयी संगीत भरून राहिलेले आहे. अगदी गवताची सळसळ, झाडावरुन ओघळलेल्या शुष्क पानाचा गंभीर नाद, झरे, नदी, नाल्यांच्या वाहत्या पाण्याचे मंजुळ नाद. अगदी मनापासून सांगायचे झाले तर रात्रीच्या नीरव शांततेचाही एक स्वतःचा असा नाद असतो. तो ऐकायला अनुभवायला शिकले पाहीजे. संगीत सर्वत्र आहे पण ते अनुभवण्यासाठी संगीत आपल्या गात्रा-गात्रात रुजवावे लागते. स्वतःला विसरुन त्या निसर्गाशी एकरूप व्हावे लागते. कानाला हेडफोन लावून नव्हे तर कानाचे सगळे पडदे उघडून हे संगीत ऐकायला हवे.

पु. शि. रेग्यांच्या ‘सावित्री’मधल्या लच्छीची गोष्ट आठवते का? मोर बघायचा असेल तर आपणच मोर व्हावे लागते. तारुण्यात प्रचंड ऊर्जा असते. ती जपता, टिकवता आली की जगण्याचे संगीत होवुन जाते आणि मग सात स्वर ‘सा रे ग म प ध नि सा ‘ करत आपल्याचे आयुष्यात एकरूप होवुन जातात. मनमोराचा पिसारा फुलतो आणि आपणच मोर होतो.

धन्यवाद.

विशाल कुलकर्णी
भ्रमणध्वनि : ०९९६७६६४९१९

 
 
%d bloggers like this: