RSS

Author Archives: अस्सल सोलापुरी

फेजेस…

एक फेज होती जेव्हा भरमसाठ सुचायचं. इतकं की वाचणाऱ्याला अजीर्ण व्हावं. मला आठवतेय कुणा दिडशहाण्यानी तेव्हा माबोवर एक धागाही काढला होता किती लिहीतात. क्वांटिटी नको, क्वालिटी हवी वगैरे त्रागा करत. (अर्थात तेव्हा त्यात सी. एल. आणि कौतुकसारख्या खरोखर उत्कृष्ट लिहिणाऱ्याना सुद्धा गोवल्यामुळे एकंदरितच त्या धाग्याच्या कार्यकारण भावाबद्दल शंका निर्माण झाली होती तो मुद्दा वेगळा) असो, विषय तो नाही. विषय असा की ती सुद्धा एक फेज होती. प्रचंड काही सुचायचं , मग ते खरडून माबो किंवा मिपावर टाकलं जायचं. कदाचित लोकांना आवडायचही म्हणून लिहीलं जात असावं. 

त्यातल्या बऱ्याचश्या कविता आज वाचल्या की अगदी माझे मलाच हसू येते की आपण ही असलं काही-काही लिहीलेलं आहे तेव्हा. पण ती सुद्धा एक फेज होती. आपल्याला लिहीता येतय, लोकांना आवडतंय ही जाणिवच खुप हवीहवीशी वाटणारी होती. तेव्हाही दोन्ही प्रकारचे लोक होतेच. टिपी करण्यासाठी येणारेही आणि खरोखर कवितेबद्दल आस्था आणि ज्ञान दोन्ही असणारेही. जे खरोखर प्रामाणिक होते त्यांनी काढलेल्या चुकातुन शिकत गेलो. सुधारणा करत गेलो. जे फालतूपणा करणारे होते त्यांच्याशी (खरतर खुपदा प्रामाणिक प्रतिसादकांशीसुध्दा) बिनधास्त नडलो सुध्दा. भांडलो, कधी स्वतसाठी, कधी इतरांसाठी. पण त्यातून शिकत गेलो.

मग कधीतरी ती फेजसुद्धा आली की काहीही सुचणेच बंद झाले. पाटी कोरी झाल्याचा अतिशय त्रासदायक असा अनुभव होता तो. इतर मित्र अतिशय सुंदर लिहीत असताना आपल्याला दोन ओळी सुद्धा सुचू नयेत? या विचाराने प्रचंड फ्रस्ट्रेशन यायचं. मेंदू जणु काही फॉर्मेट केला होता कुणीतरी. वाइट फेज होती ती. पण तेव्हाही माबावरचे काही सुहॄद कायम सोबत होते. एका जवळच्या मित्राने सुचवले की “असे समज, संगणकात वायरस शिरला होता, तो पसरू नये म्हणून संगणकाच्या ड्राइव्हस फॉर्मेट मारून क्लीन केल्या आहेत. आता पाटी कोरी झालीये मनाची. आता तिच्यावर काहीतरी चांगलं, छान असं लिहुयात…..

मग पुन्हा वाचायला लागलो. ना.घ., इंदिराबाई, कुसुमाग्रज, गोविंदाग्रज, आरतीप्रभु, नाधो, शांताबाई, रॉय, कोलटकर, भट साहेब यांच्या बरोबरच क्रांतिताई, बेफि, कैलासदादा, सीएल, वैभवदा, शाम यांनाही वाचत राहीलो. त्याच दरम्यान डेक्कन ओल्ड बुक्सच्या समीर कलारकोपची ओळख झाली. त्याच्याकडे जुन्या पुस्तकात टेनीसन, शेक्सपियर, शेले, गटे मिळून गेले अलगद आणि खजिनाच उघडला समोर. फेसबुक होतेच, त्यामुळे शुभानन, नंदुभैया,  ममताताई, दराडेमास्तर, वैवकु, विनायक, सुशांतसारख्या दर्दी लोकांचे लेखन वाचले जात होते. 

त्या फेजमध्येच कधीतरी पुन्हा अंकुर फुटायला लागले. याच दरम्यान कैलासदादा आणि क्रान्तिताईनी गज़लची ओळख करून दिली. उम्या, कौत्यासारखे जिवलग लयीचं भान करुन द्यायला कायम सोबत होतेच. हा प्रवास विलक्षण सुखावह होता, आहे. आजही काही फार चांगलं लिहायला येतय अशातला भाग नाहीये, पण आज चांगलं वाइट कळायला लागलय. सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे स्वतःच्या लिखाणावरचे प्रेम मर्यादेत राहून कवितेवरचे प्रेम वाढत चाललेय. त्यात विशल्या व्यास, मंदारदा, अशोककाका सारखे रसिक जोडीला आहेत. ज्यांच्यामुळे प्रस्थापित कविंच्या पलीकडे जावून काही अनवट वाटेवरच्या कविंबद्दल कळत गेले, वाचनाच्या कक्षा रूंदावत जाताहेत. आता पहिल्यासारखे लेखन नाही होत. अगदी ३०% ही नाही होत. पण आता त्याची खंत वाटत नाही. उलट आता नवीन काही चांगले वाचायला मिळाले की अजुन छान वाटते. त्या फेजमधल्या नकारात्मकतेकड़ून या सकारात्मकतेकड़े होत गेलेला हा प्रवास खुप काही शिकवतोय. मजा येतेय. 

शेवटी गोल अचिव्ह करण्यापेक्षा तिथपर्यंतचा प्रवास जास्त रोमांचकारी असतो म्हणतात. त्यामुळे आता तिथे पोहोचण्यापेक्षा, तिथे पोचण्यासाठी कराव्या लागणाऱ्या प्रवासाचा कैफ अनुभवण्यातच जास्त मजा येतेय. म्हणून स्वतःच स्वतःला म्हणून घेतोय…

शुभास्ते पंथानु ! येताय बरोबर ?

© विशाल कुलकर्णी

 

​नदी वाहते ….

काही दिवसांपूर्वी, कदाचित काही महिन्यांपूर्वी इथे फेसबुकवरच एक पोस्ट लिहिली होती.  नामवंत गुजराती लेखक श्री ध्रुव भट्ट यांचे ‘अकुपार’ वाचताना त्यातली हिरण नदीवरची एक कविता / गाणे खुप आवडले होते. कथेच्या नायकाला गीरच्या वास्तव्यात भेटलेला एक अंध मालधारी (गुराख्याची एक जात) , ज्याने आयुष्यात कधीही प्रकाश बघितलेला नाही तो गिरच्या लेकीचं ” हीरण नदीचं ” सौंदर्य वर्णन करताना तिथल्या स्थानिक भाषेतलं एक गाणं ऐकवतो. त्या नायकालाही ते गाणं पुरतं समजलेलं नसतं, मलाही यातल्या खूप शब्दांचा अर्थ लागलेला नाहीये. पण त्यामागचं विलक्षण प्रेम, गीरबद्दलची, विशेषतः हीरण नदीबद्दलची आत्मीयता त्या गाण्यात जाणवत राहते.
गिरमधल्या रहिवाशांचे गिरशी, निसर्गाशी, सृष्टीशी असलेले नाते गडद होत जाते, उमजत जाते. शब्दांचे अर्थ कळत नाहीत पण कसा कोण जाणे त्या गाण्याचा भाव आपल्या मनापर्यंत सहज पोचत राहतो. अनेक भाषामधली अनेक विषयांवरची गाणी ऐकली, वाचली आहेत. पण स्पेशली एका नदीवर लिहिलं गेलेलं हे पहिलंच गाणं वाचायला मिळालं. (ज्या दिवशी अशाच कुणा स्थानिक गुराख्याकडून ऐकायला मिळेल तो सुदिन) ….

डुंगरथी दडती घाट उतरती पडती न पडती आखडती                                                                                       आवे उछळती जरा न डरती डगलां भरती मदझरती।                                                                                       किलकारा करती जाय गरजती घोराळी।                                                                                                     हीरण हलकारी जोबनवाली नदी रुपाळी नखराळी

आंकडीयावाळी हेलळियाली वेल्युवाळी वखवाळी।                                                                                             अवळा आंटाळी जामी जाळी भेखाडियाळी भेवाळी।                                                                                       तेने दई ताळी जातां भाळी लाख हिल्लोळी नखराळी                                                                                           हीरण हलकारी जोबनवाली नदी रुपाळी नखराळी

आंबा आंबलयु उंब उंबरीयूं खेर खिजडियूं बोरडीयु।                                                                                       केहुडा कळियूं वा वखारीयुं हेमनी कळियु आवळियुं।                                                                                     प्रथवी उतरयुं सरगी परीयुं वळियुवाळी जळधारी।                                                                                       हीरण हलकारी जोबनवाली नदी रुपाळी नखराळी

आज हे सगळं पुन्हा नव्याने आठवायचे कारण म्हणजे संदीप सावंत आणि नीरजा पटवर्धन यांचा नवा चित्रपट ‘नदी वाहते’ !
एका मृत्युपंथाला लागलेल्या नदीला जीवंत ठेवण्यासाठी, तिचा काठ जागा ठेवण्यासाठी धडपडणाऱ्या गावाची, गावच्या काही मनस्वी वेड्यांची ही कथा. ‘श्वास’ नंतर सावंतांच्या मनाने घेतलेली जगावेगळी ओढ़ #नदीवाहते या नितान्तसुन्दर चित्रपटाच्या रूपाने जन्माला आलीय. येत्या २२ सप्टेंबरला हा चित्रपट चित्रपटगृहातून दाखल होतोय.

या नदीच्या निमित्ताने कित्येक जुन्या आठवणीसुद्धा जाग्या झाल्यात. लहानपणी उन्हाळ्याच्या सुट्टीत पंढरपुरला आत्याकडे जायचो. हो, मला आठवतेय त्या दिवसात चंद्रभागेला बऱ्यापैकी पाणी असायचे. विशेषत: विप्रदत्त मंदिराच्या मागच्या भागात नदीत काही ठिकाणी खोलगट डोह तयार झाले होते, त्यातल्या पाण्यात आत्याच्या मुलांबरोबर तासनतास डूंबण्याच्या आठवणी असोत वा होडीत बसून विष्णुपदाला काढलेली सहल असो. मला आठवतेय पावसाळ्यात तर अगदी गोपाळपुरला सुद्धा होडीने जावे लागायचे.

आता पात्रातुन निवांत चालत पलीकडे जाता येते. कधीतरी उजनीचे पाणी सोडले तरच काय ते चंद्रभागेच्या पात्रात पाणी असते नाहीतर अकरा महीने चंद्रभागेच्या डोळ्यातच काय ते पाणी असेल फक्त. एवढे प्रचंड पात्र नदीचे, आता त्याचे गटारच व्हायचे काय ते बाकी राहीले आहे. तसेही वारीच्या दिवसात नदीची अवस्था गटारीपेक्षा वेगळी नसते म्हणा. नदीच्या वाळवंटाची तर कधीच हागणदारी झालीये. विठ्ठलाची बडव्याच्या तावडीतुन सुटका केली खरी पण माझ्या चंद्रभागेची या गटारगंगेतुन सुटका कोण करणार आणि कधी?

शाळेत असताना काही वर्षे दौंडला होतो. तिथुन आम्ही सिद्धटेकला गजाननाच्या दर्शनाला यायचो. दौंडहुन शिरापुर पर्यन्त लाल डब्बा आणि मग तिथुन होडीने नदी पार करून सिद्धटेक. लहान होतो, डोक्यात देव, दानव, सृष्ट, दुष्ट सगळ्याच गोष्टीचे सारखे महत्व असे . कुणीतरी सांगितलेले की होडीने नदी ओलांडताना मनात कसलीही म्हणजे पाणी वाढले तर, होडी बुडाली तर अशी कल्पनाही करायची नाही.  का? तर म्हणे नदीच्या खोल पाण्याला आशा असते. (तेव्हा समुद्र फक्त ऐकूनच माहीत होता, फार फार फोटोत पाहीलेला आणि सावरकरांच्या “ने मजसी ने” मध्ये कोरसमध्ये आळवलेला). आपण असे काही मनात आणले की त्याला आमंत्रण दिल्यासारखे होते. मग आम्ही नदी क्रॉस करताना होडीच्या काठाला घट्ट धरून बसायचो. काही वाइट विचार मनात येवू नये म्हणून मोठ्या मोठ्याने एकमेकांशी गप्पा मारत राहायचो. पण तरीही मनात भीती उभी राहायचीच. पण पाण्याने आम्हाला कधीच ओढुन नेले नाही. त्यालासुद्धा बिचाऱ्याला पुढचे गाव गाठायची घाई असावी. पण गंमत म्हणजे कधीही काहीही न होवून सुद्धा प्रत्येक वेळी ही भीती मनात उभी राहायचीच. अगदी काही वर्षापूर्वी ऑस्ट्रेलियात स्वान नदीमध्ये क्रुझने फिरताना सुद्धा हा विचार मनात आला आणि स्वत:च्याच वेडेपणाचे हसू आले. काही वर्षापूर्वी गेलो होतो परत सिद्धटेकला. तेव्हा नदीची अवस्था पाहिली आणि वाटले , लहानपणी ऐकलेली ती वेडगळ गोष्ट खरी असती तरी सुद्धा कसलेही भय वाटले नसते. कारण नदीला आता जेमतेम गुडघे भिजतील एवढे पाणी असते.

त्यामानाने पर्थमध्ये स्वानच्या किंवा लंडनमध्ये थेम्सच्या किनारी फिरताना त्या नदीबायांचा फार हेवा वाटला होता. स्वच्छ किनारे, स्वच्छ पाणी, किनाऱ्याच्या बाजूने पादचाऱ्यांना फिरण्यासाठी असलेले स्वच्छ आणि टिपटॉप रस्ते, बसण्यासाठी बेंचेस. महत्वाचे म्हणजे आपल्या गावातली नदी स्वच्छ ठेवण्यासाठी धडपडणारे प्रशासन आणि जागरूक नागरिक सुद्धा.

ही जागरूकता आपल्यात कधी येणार? नद्या या आपल्या भूभागाला जीवंत ठेवण्यासाठी अत्यावश्यक असणाऱ्या रक्तवाहिन्या असतात. इथले समाजजीवन सुदृढ़ आणि निरोगी राहाण्यासाठी या रक्तवाहिन्या स्वच्छ आणि निरोगी असणे किती गरजेचे आहे हे आपल्याला कधी उमजणार? आपण जर असेच वागत राहीलो, निष्काळजीपणे नद्यांकडे दुर्लक्ष करत राहीलो तर एकेक करत या सगळ्याच बाया त्या सरस्वतीसारख्या लुप्त होत जातील आणि मग त्या मॅड मॅक्सच्या फ्यूरी रोडसारखे चित्र प्रत्यक्षात येण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

सावंतानू , लै भारी काम केलत ह्यां पिच्चर काडून. _/!\_
लोकांना किमान नदीच्या असण्याची गरज जरी समजली, पटली तरी या तुमच्या मेहनतीचे सार्थक होईल. कोण जाणे, खेड्यापाड्यातल्या गावा-शहरातल्या मृतप्राय होत चाललेल्या नद्या पुन्हा एकदा जीवनरसाने भरभरून, खळखळत वाहायला लागतील.

खुप खुप शुभेच्छा ! 💐💐💐💐

© विशाल विजय कुलकर्णी

 
 
%d bloggers like this: