RSS

Author Archives: अस्सल सोलापुरी

“तोच चंद्रमा नभात …”

“तोच चंद्रमा नभात …”

श्रोतेहो…!
आकाशवाणीच हे सांगली केंद्र आहे.. २३९.८१ मीटर म्हणजेच १२९१ किलोहर्ट्ज वरून आम्ही बोलत आहोत सकाळचे पाच वाजून पन्नास मिनिटे व दहा सेकंद झाली आहेत आहेत…आता ऐकुयात सुगम संगीत. इथे कधी सांगली, कधी पुणे, कधी नाशिक तर कधी मुंबई केंद्र एवढाच फरक असे. बाकी कार्यक्रम सगळीकडे तितकेच सुरेल आणि सुंदर …

” बालपणातील एक अविस्मरणीय आठवण म्हणजे रेडिओ…!”
लहानपणी जाग यायची ती रेडिओच्या आवाजाने,माझ्या घरी त्यावेळी मर्फी कंपनीचा रेडिओ होता. घरात आई सुद्धा गायची अधुन मधून. तिच्याकडे गाण्याचा समृद्ध वारसा आलेला आहे. माझे चारी मामा उत्तम गायचे. चौघापैकी आता फक्त नंदूमामा आहे, कालानुरूप त्याचा आवाजही वृद्ध झालाय. पण तोही उत्तम गायचा. नंदुमामा वयानुसार सगळ्यात धाकटा , आईपेक्षाही लहान. त्यामुळे त्यालाच क़ाय ते आम्ही अरेजारे करतो. तर तीन नंबरचे मामा म्हणजे सखाहरी मामा हे बाबूजीचे भक्त. सुधीर फड़के उर्फ बाबूजी हे मामांचे दैवत. बाबूजीची गाणी त्यांना मुखोदगत असत. त्यांच्याच तोंडी प्रथम ऐकले होते बाबूजीचे ….

तोच चंद्रमा नभात, तीच चैत्रयामिनी
एकांती मज समीप तीच तुही कामिनी

तेव्हा शब्दाचे अर्थ कळण्याचे, आशय समजून घेण्याचे किंवा मराठीची श्रीमंती कळण्याचे वय नव्हते. पण मामा छान गायचे आणि वर अभिमानाने सांगायचे आमच्या बाबूजींचे गाणे आहे. तेव्हा बाबूजी म्हणजे सुधीर फडके हे तरी कुठे माहीत होते. पण घरातच गाणे असल्याने गाण्याचा कान होता. त्यामुळे बाबूजींचे गाणे ऐकताना एक जाणीव पक्की असायची की हा माणूस नक्कीच कुणीतरी दैवी देणगी असलेला माणूस आहे. बाबूजींची जवळपास सगळीच गाणी पुन्हा पुन्हा ऐकलेली आहेत, गीत रामायणाची तर अजुनही पारायणे होतच असतात. पण हे गाणे जास्त आवडायचे कारण हे गाणे मामा गायचे. नंतर वयाबरोबर समज वाढत गेली. शब्द, त्याचा आशय, भाषेचे सौंदर्य आणि अर्थातच कविता समजायला लागली तेव्हा हे गाणे अजुनच आवडायला लागले.

P.C. : Internet

माझ्या अतिशय आवडत्या कवयित्री शांता शेळके यांची ही गझलेच्या अंगाने जाणारी तरीही गझल नसलेली कविता. (नंतर एकदा सोलापुरातच कुठल्यातरी कार्यक्रमाला आलेल्या शांताबाईंची भेट झाल्यावर मी त्यांना या गाण्याशी असलेल्या माझ्या भावबंधाबद्दल बोललो होतो. हे गाणे किती आवडते हे त्यांना आवर्जून सांगितले होते. तेव्हा त्या त्यांच्या चिरपरिचित स्टाईलमध्ये गालातल्या गालात गोड हसून हळूच थैंक्यू म्हणाल्या होत्या. कसलं भारी वाटलं होतं म्हणून सांगू?) असो. तर हे आमच्या लाडक्या शांताबाईंचे गाणे, लाडक्या बाबूजींनी संगीतबद्ध केलेले आणि गायलेले गाणे. शांताबाईंनी खुप गाणी लिहीली आहेत पण एक गोष्ट आवर्जून सांगाविशी वाटते की त्यांच्यातली कवयित्री त्यांच्यातल्या गीतकारावर कायम सरस, वरचढ़ ठरत आलेली आहे. अर्थात तेव्हा संगीतकारही कविच्या शब्दाना न्याय द्यायचा पुरेपुर प्रयत्न करत. काही सन्माननीय अपवाद सोडले तर गाण्यासाठी म्हणून काव्यात, त्याच्या शब्दात कुठलीही चिरफाड केली जात नसे. अर्थात शांताबाईंची कविता इतकी चिरेबंदी असते की त्यात काही बदल करण्याची गरजच पड़त नाही. किंबहुना कुठलाही शब्द इकडचा तिकडे करण्याची मुभा शांताबाई अजिबात देत नाहीत, तशी गरजच पड़त नाही. त्यांची कविता अशी असते की एकही शब्द बदलण्याचा अथवा इकड़चा तिकडे करण्याचा प्रयत्न केला तर सगळी रचनाच बदलून जावी, कवितेचा सगळा डोल विसकटुन जाईल.

तोच चंद्रमा नभात, तीच चैत्रयामिनी
एकांती मज समीप तीच तुही कामिनी.

शांताबाईंनी स्वत: एका मुलाखतीत सांगितले होते की या गाण्याने त्यांना गीतकार म्हणून मान्यता मिळवून दिली. शीलाभट्टारिका नावाच्या कवयित्रीने रचलेल्या संस्कृत श्लोकावरून शान्ता शेळके यांनी हे गीत लिहिले. शान्ताबाईंनीदेखील हा उल्लेख केला आहे. मूळ श्लोकातील स्त्रीभावना त्यांनी प्रियकराच्या भावनेत रूपांतरित केली आहे. 

ज्या मूळ संस्कृत श्लोकावरून हे गीत लिहिले तो श्लोक असा आहे :

य: कौमारहर: स एव हि वर:
ता एत चैत्रक्षप:।
ने चोन्मीलितमालतीसुरभय:
प्रौढा: कदम्बानिला:।।
सा चैवास्मि तथापि तस्य
सुरतव्यापारलीलाविधौ।
रेवारोधसि वेतसि तरूतले
चेत: समुत्कंठते।।’

ज्याने माझे कौमारहर: केले तो माझा प्रियकर आहे. तोच माझा पती आहे. चैत्रातील आल्हाददायक रात्र आहे. कदंबावरून वाहणारे वारे आणि फुललेल्या जाईचा गंध वातावरणात भर टाकतो आहे. मन आणि भावना गुंतलेल्या आहेत. मात्र त्यावेळच्या प्रेमाची आठवण जास्त दु:खी करते आहे. मी तीच आहे, मी तेव्हाचीच आहे, पण ही हुरहूर प्रेम हरवल्याचं सांगते. एकमेकांचे नाते आता ‘ते’ राहिले नाही, हा मनीचा विषाद आहे. या मन:स्थितीला इतर कोणीही जबाबदार नाही. एका विशिष्ट पातळीवर ही भावना अलगद नेऊन सोडली आहे. हा नेमका भाव प्रियकराच्या भावनेसाठी व तीन अंतऱ्याच्या गीतासाठी पुरेसा ठरला आहे.

थोडंसं बारकाईने लक्ष दिलं तर लक्षात येतं की गाण्यातील काही संस्कृत शब्द हे अतिशय खुबीने वापरलेले आहेत. उदा. चैत्रयामिनी हा शब्द घ्या. मुळचा हा संस्कृत शब्द शांताबाईंनी इतक्या अप्रतिमरित्या मराठी गीतात गुंफलाय की क्यां कहने! चैत्रयामिनीला लागून येणारा ‘कामिनी’ सुद्धा तितकाच समर्पक आहे. शब्दांचे हे परस्परांवर अवलंबून असणे, परस्परांना पूरक असणे हेच शांताबाईंच्या कवितेचे सहज सौंदर्य आहे.

नीरवता ती तशीच धुंद तेच चांदणे
छायांनी रेखियले चित्र तेच देखणे
जाईचा कुंज तोच, तीच गंधमोहिनी

मी ज्याला भाषेचे सौंदर्य म्हणतो ते इथे या कडव्यात खुप ताक़दीने अनुभवायला मिळते. नीरवतेचा संबंध चांदण्याशी जोडणे ही कविच्या कल्पकतेची खरी नजाकत आहे. नीरवता म्हणजे गाढ शांतता, अगदी झाडाचे पान जरी ओघळले तरी आवाज व्हावा अशी शांतता. अश्या शांततेत लागणारी समाधी आणि चांदण्याची शीतलता (इथे चांदणी नव्हे तर चांदण्यांचा प्रकाश म्हणजे चांदणे अभिप्रेत आहे) या दोन्हीतुन मिळणाऱ्या सुखाची तुलनाच नाही. तश्यात जाईच्या प्रसन्न करून टाकणाऱ्या सुगंधाची मोहिनी … गंधमोहिनी ! किती समर्पक आणि नेमके शब्द आहेत !

सारे जरी ते तसेच, धुंदी आज ती कुठे?
मीही तोच; तीच तुही; प्रीती आज ती कुठे?
ती न आर्तता सुरांत, स्वप्न ते न लोचनी

पण एवढे सगळे असूनही काहीतरी कमी आहे. सर्व काही जैसे थे आहे, तू तूच आहेस, मी मीच आहे. पण नात्यातली ती कोवळीक, ती आर्तता मात्र हरवलेली आहे. या गाण्यातील ‘चैत्र’ हा उच्चार तर सर्व गायकांनी अभ्यास करावा असाच आहे. पूर्ण गायनात ‘जसा शब्दाचा अर्थ, तसा त्या शब्दाचा उच्चार’ हे सूत्र कायम दिसते. तोच आहे, तीच आहे, तशीच आहे, असे खंत व खेद या भावनेतील शब्द या गाण्यात बरेच आहेत. पण हा ‘तोच’ असलेला भोवताल शान्ताबाईंच्या उत्कृष्ट शब्दांनी भरला आहे.

हे गाणे सर्वश्री सुधीर फडके उर्फ बाबूजींनी गायलेले आहे. बाबूजी म्हणजे ललित संगीताचा मानदंड. गाण्याचे संगीत आणि अर्थातच चाल दोन्हीही बाबूजींचे आहे. गाणे ऐकताना हा माणूस प्रत्येक लहान-सहान बाबीचा किती खोलवर जावून विचार करत असे याची खात्री पटते. आजचे गायक एका दिवसात चार-चार गाण्याचे रेकॉर्डिंग उरकून टाकतात. बाबूजींच्या स्वरांची ताकद, त्यांच्या गळ्याचे सामर्थ्य पाहता त्यांना तर हे अगदी सहज शक्य झाले असते आणि तरीही त्यांची गाणी सर्वोत्तमच ठरली असती. पण मुळात ‘उरकुन टाकणे’ हे बाबूजींच्या स्वभावातच नव्हते. गाताना त्या गाण्याशी एकरूप होणे, बाकी सर्व विसरून गाण्याशी तादात्म्य पावणे हा बाबूजींनी स्वतःला घालून दिलेला नियमच होता जणु. त्यांचे कुठलेही गाणे ऐकावे. त्यात कधीच चाचपडलेपणा आढळत नाही. रेकॉर्डिंग झाले की माझे कर्तव्य संपले ही भावना चुकुनही येत नाही. प्रत्येक शब्द, प्रत्येक सूर प्रत्येक जागा कशी जिथल्या तिथेच यायला हवी हे बाबुजींचे खरे सामर्थ्य. गाण्यातून क़ाय सांगायचे आहे, क़ाय आशय अभिप्रेत आहे. तो रसिकांपर्यन्त कसा पोचवायचा याचा सगळा विचार बाबूजींनी केलेला असे. त्यांचे कुठलेही गाणे ऐका, उगाच कुठे भरतीच्या जागा घेतल्याहेत, श्रोत्यांना मोहवण्यासाठी कुठे अनावश्यक तान घेतलीय किंवा एखादी नको असलेली पण गाण्यात फिट बसेल अशी जागा घेतलीय… हे त्यांच्या गाण्यात कधीच दिसणार नाही. सगळे कसे जिथल्या तिथे आणि नेमके. इम्प्रोवायजेशन स्वतःच्या आवाजात असायचे , गाण्याच्या , संगीताच्या रचनेत , भूमिकेत त्यांनी कधीच ढवळाढवळ केली नाहीये. त्यांच्या गाण्याची ही सगळी लक्षणे ‘तोच चंद्रमा…’ च्या गायकीत स्पष्टपणे जाणवत राहतात.

त्या पहिल्या प्रीतीच्या, आज लोपल्या खुणा
वाळल्या फुलांत व्यर्थ गंध शोधतो पुन्हा
गीत ये न ते जुळून, भंगल्या सुरांतूनी

गाण्याचा विलय जरी शोकान्त असला तरी बाबुजींचे सूर सगळे कसे सुखद करून टाकतात. श्रोत्यांना आजुबाजुच्या कसल्याही परिस्थितीचे भान हरवायला लावण्याची ताकद बाबुजींच्या आवाजात होती.

तसे पाहायला गेले तर त्यांच्या सुरूवातीच्या गाण्यावर बालगंधर्वांच्या गायकीचा स्पष्ट प्रभाव दिसतो. पण त्यातून बाबूजींनी फार लवकर सुटका करून घेतली. त्यांचा आवाज तसा हळूवार आहे. गीतरामायणातील काही गीतांमध्ये वरची पट्टी देखील समर्थपणे लावतात ते. पण त्यांची खरी जादू अनुभवायला मिळते ती हलक्या, मध्यममार्गी सुरातच. आजकाल कवि, गीतकार यांचे इंडस्ट्रीतील नेमके स्थान क़ाय? हा एका स्वतंत्र लेखाचा किंबहुना वादाचा मुद्दा होवू शकेल. पण तत्कालिन संगीतकार, विशेषत: बाबूजी हे कवि , गीतकाराला गायक-संगीतकाराईतकेच तोलामोलाचे मानत, त्यामुळे बाबूजींच्या गाण्यात कविच्या शब्दाला, त्यांच्या उच्चारणाला तितकेच महत्व दिलेले आढळून येते.

लेख थोड़ा लांबलाच, पण शेवटी थोड़े तांत्रिक बाबीबद्दल बोलून मग थांबतो. शास्त्रीय संगीताच्या तांत्रिक बाबीबद्दलचे माझे ज्ञान तसे खूपच तोकडे आहे. पण आंतरजालावर अनेक दिग्गज लोक यावर अविरत लेखन करीत असतात. असेच आंतरजालावरील संदर्भ ढूंढाळताना सर्वश्री अनिल गोविलकर यांच्या ब्लॉगवर मला या गाण्याबद्दल काही लेखन आढळले. अनिलजी लिहीतात…

” यमन रागात गाण्याची स्वररचना बांधली गेली आहे. काही राग हे काही संगीतकारांच्या खास आवडीचे असतात आणि त्याबाबत विचार करता, सुधीर फडक्यांचा राग यमन, हा खास आवडीचा राग होता, हे प्रकर्षाने लक्षात येते. फडक्यांच्या रचना “गीतधर्मी” आहेत, असे म्हणायला प्रत्यवाय नसावा. रागाच्या स्वरक्षेत्रात रुंजी घालण्याच्या ब्रीदास ते जगतात.”

असो, बाकी माझे शैलेन्द्रदादा म्हणतात तसे , अगदी त्यांच्याच शब्दात सांगायचे झाले तर…

“खरं सांगायचं तर मी बाबुजींनी पकडलेलं “झाड” आहे. आणि या चेटूकावर जगात उपाय नाही, ते माझ्यासोबतच संपणार. त्यामुळे प्रत्येक ओळ ही अगदी माझीच वाटते आहे. बाकी यमनच्या वगैरे फंदात न पडलेलं बरं कारण हे ख्यालगायन नसून अस्खलित भावदर्शन आहे. फक्त काही सौंदर्यस्थळं माझ्या बुद्धीला आणखी दिसलीत – ती म्हणजे ह्रस्व-दीर्घाच्या अचूक सांभाळलेल्या जागा. उदा. मी ही तोच, तीच तू ही किंवा त्या पहिल्या प्रीतीच्या इ.”

मी सुद्धा बाबूजीनी पकडलेलं झाडच आहे शैलेंद्रदादा आणि मृत्युनंतर जऱ हे चेटुक सुटणाऱ असेल तर आपल्याला अजिबात मरायचं नाहीये. पण लव यू . दिलकी बात कह दी आपने !

बाबूजी कायम गीतातील शब्दा-शब्दांचा, काव्याचा पूर्ण अभ्यास करून मगच त्यानुसार त्याला सूट होणारी वादनसामुग्री संगीतासाठी निवडत. त्यामुळे त्यांचे संगीत हे कायम काव्याच्या आशयाशी सुसंगत असे. त्यामुळे काव्याच्या अर्थाबरोबर त्याचा आशयही गाण्यातून पुरेपुर उतरत असे. बाबूजीचे अजुन एक वैशिष्ठ्य म्हणजे त्यांचे स्वत:बद्दल, आपल्या आवाज़ाबद्दल कसलेही गैरसमज नव्हते. आपल्या सामर्थ्याबरोबर आपल्या आवाजाच्या मर्यादासुद्धा ते पूर्णपणे ओळखून होते आणि त्यांनी कधीही आपल्या मर्यादा ओलांडण्याचा अकारण प्रयत्न केला नाही. त्यामुळे बाबूजी कायम भारतीय रसिकांच्या मनात ठामपणे अढळपद मिळवून विराजमान झालेले आहेत. आणि यावत् चन्द्र-दिवाकरौ ते इथल्या रसिकांच्या मनावर राज्य करत राहतील.

बाबूजी तुम्हाला, तुमच्या सुरांना साष्टांग नमस्कार. तुमच्या सूरांची मोहिनी अशीच आमच्या पुढच्या कित्येक पिढ्यांना आनंद देत राहील यात काडीमात्रही शंका नाही. प्रणाम !

संदर्भ सौजन्य : १. श्री. अनिल गोविलकर यांच्या ब्लॉगवरील लेख

२. दै. लोकसत्ता (दिनांक २३ जुलै २०१७) मधील श्री विनायक जोशी यांचा लेख

३. माझे वडील बंधू श्री. शैलेन्द्र साठे

विशाल विजय कुलकर्णी, पनवेल
भ्रमनधवनी – ०९३२६३३७१४३

 

सुन्या-सुन्या मैफलीत माझ्या …

सुन्या-सुन्या मैफलीत माझ्या …

ऐशीच्या दशकात मराठी चित्रपटसृष्टीने अनेक सामाजिक बदल आणि घडामोडी रसिकांसमोर नाट्यमय रूपाने मांडल्या. डॉ. जब्बार पटेल दिग्दर्शीत ‘उंबरठा’ हा चित्रपट असाच सर्वसामान्य पण काहीतरी नैतिक आदर्श बाळगुन जगणाऱ्या माणसांच्या आयुष्यातील सामाजिक तसेच कौटुंबिक उलाढाली किंबहुना कुचंबणेचे चित्रण करतो. सुलभा महाजन ही आपल्या सामाजिक जाणिवा, नैतिक मुल्ये, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या आणि सामाजिक कार्यात होणारा राजकीय, वरिष्ठाचा हस्तक्षेप, दुरुपयोग अश्या चौफेर कात्रीत सापडलेली एका महिला सुधार गृहाची वार्डन आहे. समाजाप्रती असलेले आपले कर्तव्य पार पाडायचे म्हणून तिने जाणूनबुजुन हे क्षेत्र आपले करियर म्हणून निवडलेले आहे. यासाठी तिला आपले घर सोडावे लागते. पोटच्या मुलीला नणदेकड़े सोडून ती स्वतःला कामाला वाहुन घेते. पण या कामात पदोपदी वरिष्ठाकडून येणारे अडथळे, शासकीय कामातील ग़ैरव्यवहार, राजकीय नेत्यांकडून घेतला जाणारा ग़ैरफ़ायदा यामुळे एका बेसावध क्षणी ती सर्व सोडून संसारात परतण्याचा निर्णय घेते. पण परत आल्यावर तिच्या लक्षात येते की आपला नवरा आता आपला राहीलेला नाही. आणि त्या मानसिक संघर्षात ती पुन्हा आपल्या सामाजिक आयुष्यात परतायचा निर्णय घेते….


कळे न तू पाहशी कुणाला ? कळे न हा चेहरा कुणाचा ?

चित्रपट होता डॉ. जब्बार पटेल दिग्दर्शीत “उंबरठा” आणि आजच्या आपल्या लेखाचा विषय आहे, या चित्रपटातील बहुचर्चित, लोकप्रिय गीत …

“सुन्या सुन्या मैफलीत माझ्या, तुझेच मी गीत गात आहे
अजुन ही वाटते मला की, अजून ही चांद रात आहे !!”

१९७७ साली आलेला सिनेमा. जवळजवळ ४० वर्षे होवून गेलेली आहेत आज. पण आजही या गीताची जादू तशीच कायम आहे. आजही रेडिओवर, टिव्हीवर है गाणे लागले की हरवून जायला होते. स्व. सुरेशजी भट यांचे नेमके शब्द, पं. हृदयनाथ मंगेशकरांचं हलवून टाकणारं संगीत, थेट काळजाला हात घालणारे लतादीदीचे आर्त सुर आणि हे एवढं कमी होतं की क़ाय म्हणून गाणं चित्रीत झालेय स्मीता पाटीलवर , जिच्या चेहऱ्याची रेघ न रेघ गाण्याच्या प्रत्येक शब्दागणिक आपल्या मनावर चरे उमटवीत जाते.

कर्तव्य म्हणून निवडलेले सामाजिक करियर आणि आपला संसार, पती, पोटची पोर अश्या विलक्षण कात्रीत अडकलेली नायिका. तिची अवस्था शिखंडीसारखी झालेली आहे. ज्या सामाजिक जाणिवेपायी घर मागे सोडून कर्तव्याची कास धरली त्या क्षेत्रात माजलेल्या बजबजपूरीमुळे भ्रमनिरास झालेला आहे आणि त्या नादात संसार, पती एवढेच नव्हे तर पोटची लेकसुद्धा दुरावलीय. मन पुन्हा जुन्या आठवणीत रमू पाहतेय, पण आता मैफिल जवळजवळ संपल्यात जमा आहे.

उगीच स्वप्नात सावल्यांची कशास केलीस आर्जवे तू ?
दिलेस का प्रेम तू कुणाला तुझ्याच जे अंतरात आहे ?

ती थकलीय पण हारलेली नाहीये. आपल्या आयुष्याची आणि कृतीची तसेच त्याच्या परिणामाची संपूर्ण जबाबदारी निव्वळ आपली आहे. हे तिने मनापासून स्वीकारलेले आहे. संसाराबद्दल मनापासून ओढ़ असली तरी आपल्या स्वतंत्र अस्तित्वाची सुद्धा तिला जाणीव आहे. एका मुलाखतीत स्मीता म्हणाली होती की  “सुलभाच्या (नायिका) मनात काय चाललय हे जाणून घेण्यासाठी अजुन वीस वर्षे जावु द्यावी लागतील.” म्हणजे तेव्हाही हे स्पष्ट होते की ही कथा वीस वर्षानंतरची आहे. दुर्दैवाने वीस क़ाय चाळीस वर्षे झाली तरी अजुनही अश्या अनेक सुलभा आजही तोच अनुभव घेताहेत.

तिची एवढीच अपेक्षा आहे की ती जशी आहे तशी तिला तिच्या कुटुंबाने स्वीकारावे. एक लक्षात घ्या, इथे कदाचित ती हट्टी, अहंकारी वाटू शकेल पण तसे नाहीये. हा सनातनकाळापासून अगदी गार्गीपासून चालत आलेला स्त्रीच्या अस्तित्वाचा लढ़ा आहे. एक माणूस म्हणून प्रत्येकाचा मूलभूत हक्क असलेले स्वतंत्र अस्तित्वच तर मागतेय ती.

कळे न तू पाहशी कुणाला ? कळे न हा चेहरा कुणाचा ?
पुन्हा पुन्हा भास होत आहे तुझे हसू आरशात आहे !

असे ऐकिवात आहे की गाण्यातील मुळ ओळी “पुन्हा पुन्हा भास होत आहे, कुणीतरी आरश्यात आहे” अश्या होत्या. पंडितजी आणि डॉ. जब्बार दोघांनाही या ओळीतील ‘कुणीतरी’ हा शब्द खटकत होता. त्यामुळे त्यांनी भटांना काहीतरी नवीन शब्द सूचवण्याची विनंती केली. भटसाहेबांनी एक-दोन पर्याय सूचवले सुद्धा पण ते काही या दोघांनाही पटत नव्हते कारण ते चित्रपटातील प्रसंगाशी जुळत नव्हते. तेव्हा कुठल्यातरी दुसऱ्या चित्रपटाचे शूटिंग शेजारच्या स्टूडिओत चालू होते. कवयित्री शांता शेळके तिथे होत्या. सुरेश भटांच्या गाण्याचे रेकॉर्डिंग आहे हे समजल्यावर त्या तिथे आल्या. एक शब्द अडलेला आहे समजल्यावर त्यांनी लगेचच सांगितले, “त्यात काय एवढे? कुणीतरी च्या ऐवजी ‘तुझे हसू’ वापरा. ” भटसाहेबांनी लगेच “वा शांता” असे म्हणून मनापासून दाद दिली आणि हा शब्द दिग्दर्शक-संगीतकाय द्वयीने सुद्धा मनापासून स्विकारला.

हा मुळात स्वत:शीच मांडलेला संवाद आहे तिचा. किंबहुना मनातील द्वंद्व नकळत ओठावर आलेय. आज एवढ्या कालावधीनंतर स्वतःलाच आरश्यात पाहताना ती संभ्रमित झालीय की आरशातली ती नक्की कोण आहे? ती मीच आहे की अन्य कोणी? करियर म्हणून निवडलेला हा वेगळा मार्ग चोखाळण्यापूर्वीची ती हसरी, आयुष्यातली सूखे उपभोगायला आसुससलेली, जीवनाच्या चैतन्याने मुसमुसलेली सुलभा ती शोधते आहे. पण तिला आरश्यात दिसणारी सुलभा कोणी निराळीच आहे. प्रगल्भ जाणिवा आणि प्रवाहाविरुद्ध जाण्याची ओढ़ , त्या बंडखोरपणामुळे वेगळा मार्ग निवडलेली पण आता एकटी पडलेली सुलभा त्या आरश्यात आपला हासरा, सुखद भूतकाळ शोधण्याचा प्रयत्न करतेय. गतस्मृतीचा रम्य पट जणु एखाद्या मालिकेसारखा डोळ्यासमोरून सरकतोय.

दुर्दैवाने आयुष्याचे कालचक्र उलटे फिरवता येत नाही. आपण क़ाय गमावले आहे हे तिला पक्के ठाऊक आहे. पण तिने ते अपरिहार्यपणे स्वीकारले आहे. काही ठिकाणी याबद्दल “तिला तिची चूक उमजलीय” असे स्पष्टीकरण माझ्या वाचनात आले. पण मला नाही पटले ते. हे प्राक्तन तिने कळून, समजून- उमजून, विचार करून स्वीकारलेले आहे. आपल्या कृतीच्या परिणामांची जबाबदारी तिने नाकारलेली नाहीये. त्या सगळ्या निश्चयातून, आत्मविश्वासातून तिने स्वतःला घडवले आहे. तरीही कुठेतरी तिच्यातली आई, पत्नी अजुनही तितक्याच उत्कटतेने जीवंत आहे. त्यामुळे जुन्या आठवणीना उजाळा देताना ते दिवस आठवून नकळत तिच्या ओठांवर हासु उमलते.

पण तिला आपल्या वागण्याचा कसलाही पश्चाताप होत नाहीये. किंवा आपण काही चूक केलीय अशी भावनाही नाहीये. आपण आयुष्यातील अतिशय गोड , अतीव सुखाच्या क्षणांना मुकलोय, पारखे झालोय याची जाणीव, खंत नक्कीच तिला आहे. पण म्हणून आपला आज ती विसरलेली नाहीये. आज जे प्राक्तन समोर आ वासुन उभे आहे ते सुद्धा तिने तितक्याच ठामपणे, तितक्याच उत्कटतेने स्विकारलेले आहे.

उगाच देऊ नकोस हाका, कुणी इथे थांबणार नाही
गडे, पुन्हा दूरचा प्रवासी कुठेतरी दूर जात आहे

तिच्या तेव्हाच्या मनोवस्थेचं वर्णन भटसाहेबांनी अचूक पकडलेय. आजही ती स्वतंत्र आहे. आपल्या अस्तित्वाची तिला जाणीव आहे. आजही ती स्वतःच्या शोधात आहे. नशिबाला, प्राक्तनाला दोष न देता आपण निवडलेल्या प्रवासात चालत राहण्यासाठी ती स्वत:शीच कटिबद्ध आहे.

सख्या तुला भेटतील माझे तुझ्या घरी सूर ओळखीचे
उभा तुझ्या अंगणी स्वरांचा अबोल हा पारिजात आहे !

पुढें जाता जाता दुरावलेल्या नवऱ्याला ती जाणीव करून देतेय. की माझा मार्ग मी पूर्ण विचारांती निवडलेला आहे. तो उगाच उत्साहाच्या भरात घेतलेला आंधळा निर्णय नाही. त्यामुळे हे लक्षात असुदे की तू जरी माझ्यापासून दूर जाण्याचा दावा करत असलास तरी ते तितकेसे सत्य नाहीये. तू माझ्यापासुन दूर गेलेला असलास तरी मी माझ्या घरापासुन दूर गेलेले नाहीये. माझ्या मनातले घराबद्दलचे प्रेम अजुनही तितकेच ताजे, तितकेच उत्कट आहे. त्यामुळे यापुढेही तुला तुझ्या अवतीभोवती माझे अस्तित्व जाणवत राहिल. कितीही प्रयत्न केलास तरी माझे अस्तित्व, आपले नाते तुला पूर्णपणे कधीच नाकारता येणार नाही. माझ्या सुरांचा, स्मृतीचा सुगंध कायम तुझ्या आयुष्यात असाच दरावळत राहणार आहे. कारण माझा निर्णय आणि माझी भावना हे दोन्हीही तितकेच उत्कट, तितक्याच सच्च्या आहेत.

सर्वश्री विजय तेंडुलकरांचे अतिशय सशक्त आणि काळाच्या पुढचे कथानक, त्याला लाभलेला डॉ. जब्बार पटेल यांचा परिसस्पर्ष , पं. हॄदयनाथांचे अविस्मरणीय संगीत , लताबाईंचे सुर, स्मीता, गिरीश कर्नाड, श्रीकांत मोघे असे दिग्गज अभिनेते … या सर्वस्वी अफाट अश्या रत्नानी जडवलेला हा चित्रपट त्या काळातही कालातीत ठरावा असाच होता. समाजसेवेची वेगळी वाट चोखाळणाऱ्या स्त्रियांच्या वाट्याला क़ाय भोग येतात याची जाणीव तेव्हाच्या समाजाला असणे शक्यच नव्हते. (आतातरी कुठे आहे म्हणा!). १९७७ साली या चित्रपटात हाताळलेल्या निराधार स्त्रियांच्या समस्यांविषयी आजही तितकीच उदासीनता आहे. आजही परिस्थिती फारशी वेगळी नाही. निराधार स्त्रियांचे प्रश्न आजही तितकेचे भीषण आहेत. पण तो आपल्या लेखाचा विषय नाही त्यामुळे त्यांबद्दल नंतर कधीतरी एखाद्या स्वतंत्र लेखात बोलू, तोवर इथेच थांबुयात.

जाता-जाता पुन्हा एकदा या अफाट कलाकृतीला मनापासून दाद द्याविशी वाटते. सगळ्यांनाच एक दंडवत घालावासा वाटतोय. स्व. सुरेश भटसाहेबांच्या शब्दाची जादू लताबाईंचा आवाज आणि स्मीताच्या बोलक्या चेहऱ्यावर उमटणाऱ्या चिरंतन वेदनेतुन झिरपत जाते.  तिचं आईपण नाकारलेल्या तिच्या लाडक्या लेकीचा फोटो पाहुन सुलभाच्या डोळ्यात दाटलेले आंसू पुन्हा-पुन्हा आपला पिच्छा पुरवत राहतात आणि आपण कासाविस होत, तरीही पुन्हा-पुन्हा गाण्याची ध्वनिफित मागे-पुढे सरकवत गाणे पुन्हा-पुन्हा जगत राहतो.

सुन्या सुन्या मैफलीत माझ्या ….

1

2

विशाल कुलकर्णी
०९९६७६६४९१९
पनवेल. 

 
 
%d bloggers like this: