RSS

Author Archives: अस्सल सोलापुरी

तदबीर से बिगड़ी हुई तकदीर बना ले …

तदबीर से बिगड़ी हुई तकदीर बना ले …

१९५१ साल गीता दत्तच्या वैयक्तीक आयुष्यात एक नवं, सुंदर पर्व घेवुन आलं होतं. (ज्याचा अंत एका न संपणार्‍या विरहात होणार होता) ‘बाजी’ या चित्रपटाच्या दरम्यान तिची ओळख गुरुदत्तशी झाली आणि याच चित्रपटातील एका, पुढे प्रचंड गाजलेल्या गाण्याच्या रेकॉर्डींगच्या वेळी गुरुदत्त तिच्या प्रेमात पडला. गाणं होतं साहिर लुधियानवीचं…

“तदबीर से बिगड़ी हुई तकदीर बना ले.., एक दांव लगा ले”

‘बाजी’ हा चित्रपट खरेतर गुरुदत्त आणि देव आनंद या दोघांसाठीसुद्धा एक जुगारच होता. त्या आधी दोघेही आपापल्या आयुष्यात खुप संघर्ष करुन थकले होते. असे म्हणतात की आपल्या संघर्षाच्या काळात या दोन मित्रांनी एकमेकांना वचन दिले होते की त्यांच्यापैकी जो कुणी प्रथम चित्रपट बनवेल , तो दुसर्‍याला आपल्या चित्रपटात संधी देइल. म्हणजे ‘देव’ने चित्रपट केला तर दिग्दर्शक गुरुदत्त असेल आणि गुरुदत्तने चित्रपट केला तर नायक ‘देव’ असेल. संधी ‘देव आनंद’ला मिळाली आणि त्याने आपले वचन पाळले. ‘बाजी’ हा चित्रपट व्यावसायिक यशाच्या पातळीवर देव आणि गुरुदत्त दोघांसाठी देखील एक पहिली आणि शेवटची संधीच होता. पण या संधीचे गुरुदत्तने सोने केले.

तर आज आपण बोलणार आहोत, गीता दत्त आणि गुरुदत्तच्या आयुष्यात एक महत्वाचा टप्पा ठरलेल्या या नितांतसुंदर , कर्णमधुर गाण्याबद्दल. साहिर लुधियानवीच्या  ‘तदबीर से बिगड़ी हुई…… ‘ या गाण्याने लोकप्रियतेचे सगळे विक्रम मोडले आणि याच गाण्याच्या रेकॉर्डींगदरम्यान गीता रॉय गुरुदत्तच्या आयुष्यात आली आणि पुढे गीता दत्त झाली.

साहिर लुधियानवी हे हिंदी साहित्यसृष्टीला पडलेलं एक अतिशय देखणं स्वप्न आहे. हिंदी चित्रसृष्टीच्या, उर्दू-हिंदी साहित्याच्या क्षेत्रातले एक अतिशय उज्वल आणि महत्वाचे पान आहे. चित्रपटात एका प्रसंगात सर्वस्व गमावून बसलेला, निराश झालेला, आयुष्याप्रती एकदम उदासीन झालेला नायक (देव आनंद) , सदसद्विवेक बुद्धी आणि वास्तव यांच्या अजब संघर्षाच्या गुंत्यात अडकलेला असतो,  नशिबापुढे हार मानून परत निघालेला असतो. तेव्हा गिटारच्या धुंद करणार्‍या साथीत अवखळ नायिका (गीता बाली) त्याच्यातल्या हिंमतीला,  कर्तुत्वाला आव्हान करते. स्वतःवर विश्वास असेल तर अजुन एक संधी घेवून बघायला प्रेरीत करते. इथे रूपक जुगाराचे वापरले आहे. अजुन एकदा पत्ते मांड, घे नशिबाची परीक्षा. पण ‘साहिर’ला इथे निव्वळ जुगाराचा डाव अपेक्षित नाहीये….

माणसाचे आयुष्य तरी क़ाय हो, एक जुगारच आहे की ! जो संधीची वाट पाहात बसला त्याला आयुष्यभर वाटच पाहावी लागते. जे संधी घड़वण्यात विश्वास ठेवतात, उपलब्ध प्रत्येक संधी आपल्याला अनुकूल करून घेण्यासाठी प्रयत्नशील राहतात, यश त्यानाच मिळते ही महत्वाची गोष्ट ‘साहिरमियाँ’ इथे अधोरेखित करतात.

तदबीर से बिगड़ी हुई तक़दीर बना ले, तक़दीर बना ले 
अपने पे भरोसा है तो इक दांव लगा ले,
लगा ले दांव लगा ले

भगवंतांनी गीतेत सांगितलेला कर्मयोगच थोडा वेगळ्या स्वरुपात आहे इथे. भगवंत म्हणतात ‘कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन’ . इथे इनडायरेक्टली तेच सांगायचा प्रयत्न केलाय. पण इथे नुसता फुकाचा अध्यात्मवाद नाहीये. साहिरमियाँ त्याला वास्तविक आयुष्याची जोड़ देतायत.  इथे कर्माबरोबर फलाची अपेक्षाही आहे. नशिबावर विसंबून न राहता काहीतरी शक्कल, काहीतरी युक्ती लढवून नशिबावर मात करण्याचा सल्ला इथे देण्यात आलेला आहे. संधी शोधून मिळत नसते, ती घडवावी लागते. त्यासाठी धोका पत्करायची तयारी असावी लागते. तरच यशश्री माळ घालते.

डरता है ज़माने की निगाहों से भला क्यूँ
निगाहों से भला क्यूँ  – २
इन्साफ़ तेरे साथ है इलज़ाम उठा ले, इलज़ाम उठा ले..

समाज क़ाय, दोन्ही बाजूंनी बोलतो, तो बोलणारच. त्याच्या बोलण्याकड़े दुर्लक्ष कर. समाजाने दोष दिला तरी त्याची फिकीर न करता आपले कर्म करत राहा. आज जरी जग दोष देत असले तरी उद्याची यशस्वी पहाट तुझीच आहे. सत्य तुझ्या बाजुला आहे.

बाजी हा पन्नासच्या दशकातला (१९५१ साली आलेला) चित्रपट. देश नुकताच स्वतंत्र झालेला होता. फाळणीच्या दुष्टचक्रातुन हळूहळू बाहेर येत होता. तत्कालीन मध्यमवर्गीय  युवकांपुढे भविष्य तर होते, पण फारश्या संधी दिसत नव्हत्या. फाळणी, निर्वासितांच्या संख्येत होत असलेली वाढ यामुळे बेरोजगारी मोठ्या प्रमाणात होती. युवकवर्ग कळत-नकळत  मोठ्या प्रमाणात गुन्हेगारीकड़े खेचला जात होता. त्यामुळे प्रत्येक फाटक्या माणसाकड़े संशयाच्या नजरेने पाहिले जायचे. हे गाणे अश्या आत्मविश्वास गमवत चाललेल्या युवकांसाठी एक प्रेरणा ठरले नसते तरच नवल.

क्या खाक वो जीना है जो अपने ही लिये हो
अपने ही लिये हो  –
खुद मिटके किसी और को मिटने से बचा ले….

साहिरमियाँ सहजपणे यातून जगण्याचे गमक मांडून जातात. आयुष्य कसं व्यापक असावं. स्वत:पुरतं, आत्मकेंद्रित असू नये. स्वत: पुढे जाताना, आपल्याबरोबर इतरांनाही पुढे घेवून जाण्याचे स्वप्न, आकांक्षा जो बाळगतो तो खरा विजेता. प्रसंगी एखाद्याला उध्वस्त होण्यापासुन वाचवण्यासाठी स्वतःला उध्वस्त व्हावे लागले तरी चालेल. जो आपल्याबरोबर इतरांचे आयुष्य सुद्धा उजळवतो तो खरा यशस्वी माणूस.

शेवटी साहिरमियाँ, एक अतिशय महत्वाची गोष्ट सांगून जातात. यश मिळवायचे असेल तर आयुष्यातल्या प्रत्येक गोष्टीचा साधन म्हणून वापर करता यायला हवा. आपल्या उणीवा, आपली कमजोरीसुद्धा आपल्या सामर्थ्यात परावर्तीत करणे ज्याला जमते तोच यशस्वी होतो. ‘अपयश ही यशाची पहिली पायरी असते’ असे म्हणतात. या अपयशातुन, लागलेल्या ठेचातुन आपल्या चुका ओळखून , त्या सुधारत , त्यानाच आपली ताकद बनवीत जो जगाला सामोरे जातो त्यांच्यासाठी क्षितीजसुद्धा अपूरे पडते.

टूटे हुए पतवार हैं कश्ती के तो हम क्या
हारी हुई बाहों को ही पतवार बना ले, पतवार बना ले…

सचिनदांचे अप्रतिम संगीत हा या गाण्याच्या यशातला सगळ्यात महत्वाचा फैक्टर होता.  या गाण्यात सचिनदांनी सगळी गृहीतकंच बदलून टाकली. साहिरची ही अप्रतिम गझल सचिनदांनी चक्क वेस्टर्न बाजात सादर केली. गझल म्हटली की सितार हवी, पण सचिनादांना एका जुगाराच्या अडडयावर सितार हि कल्पनाच रुचत नव्हती. शेवटी त्यांनी एक वेगळेच, अफाट धाडस केले. या क्लासिक गझलेला जाझच्या ठेक्यात बांधत सितारच्या ऐवजी व्हायोलिनच्या सुरात गुंफले. सचिनदांचा हा प्रयोग भल्याभल्यांच्या माना झुकवून गेला. साहिरच्या शब्दाना सचिनदांनी रत्नखचित शिरपेच चढवला.

या गाण्याने देवसाहेब, गुरुदत्त, गीतादत्त, साहिर अशा बऱ्याच जणांना नवसंजीवनी मिळवून दिली. गीताच्या बाबतीत तर हे गाणे खुप महत्वाचे ठरले. आपल्या नशिबावर आणि गुरुदत्तच्या प्रेमावर विश्वास ठेवून तिने हा डाव खेळला. कुठल्यातरी क्षणी ती देखील गुरुदत्तच्या प्रेमात पडली आणि १९५३ मध्ये तीने गुरुदत्तबरोबर विवाह केला. प्रथमदर्शनी तरी असेच भासले की तिने खेळलेला हा नशिबाचा डाव कमालीचा यशस्वी ठरला. बाजीच्या यशाने गीताला पार्श्वगायिका म्हणून पक्के स्थान मिळवून दिले. बाजीनंतर गुरुदत्तच्या बहुतेक सगळ्या चित्रपटात गीता गायली आणि जिव तोडून गायली. गुरुदत्त आणि गीताने या काळात एकाहुन एक सुंदर अशी अनेक कर्णमधुर गाणी दिली.

सचीनदा एकदा म्हणाले होते, “वो जब गुरुदत्तके लिये गाती है तो गलेसें नही, दिलसें गाती है!”

विशाल कुलकर्णी
०९९६७६६४८१९, पनवेल


 

रंगीत पडद्यावरचे सखे-सोबती …

“I have a lot of acquaintances, a few are buddies”
Toba beta (Indonacian author of ‘Master of Stupidity’)

आई-वडील, पत्नी, भावंडे, मित्र, आपले, परके, नातेवाईक, सहकारी असा कितीही गोतावळा कायम आपल्या भोवती असला तरी एक गोष्ट पक्की आणि नक्की असते की माणूस या जगात, स्वत:त कायम एकटाच असतो. अगदी कितीही प्रसिद्ध असला, मित्रांच्या बाबतीत सुदैवी असला तरी प्रत्येकाचा स्वतःचा असा एक परिघ असतो. ज्याला इंग्रजीत ‘ एव्हरीवन्स ओन स्पेस’ म्हणता येईल. तिथे तो एकटाच असतो. बऱ्याच लोकांना आपली ती स्पेस जपणे आवडते आणि ते ती जपतात देखील. पण बहुतांशी सर्वसाधारण माणूस हा एकटेपणा नाही सोसू शकत.

माणूस हा समुहात राहणारा प्राणी आहे. काही अपवाद सोडले तर तो एकटा राहुच शकत नाही. त्याला कायम आपल्या आजुबाजुला कोणीना कोणी हवे असते, ज्याच्याशी बोलता येईल, संवाद साधता येईल, आपला एकटेपणा ज्याच्यासह वाटून घेता येईल. असे जर कोणी सोबत नसेल तर तो अस्वस्थ होतो, वेडावून जातो. त्यामुळे सर्वसाधारणपणे माणूस आपल्या गोतावळ्यात, आपल्या मित्रांबरोबर, नातेवाईकाबरोबर राहतो. त्याशिवाय त्याला जगणे अशक्य होवून जाते. पण सगळेच काही , सगळ्याच वेळी मित्रांबरोबर, आप्तांबरोबर राहता येईल इतके नशीबवान नसतात. कधी नियती, कधी जवळचे लोक , कधी स्वतःचे वर्तन तर कधी स्वतः केलेल्या चुकादेखील त्याला एकटे पाडायला कारणीभूत ठरतात. अश्या वेळी माणूस संवाद साधण्यासाठी एरव्ही विचित्र वाटू शकणारे पर्याय शोधतो. काही सकारात्मक माणसे त्यातूनही काही चांगले पर्याय शोधतात. ज्यांना हे जमत नाही ते स्वत:पुरते का होईना सोबतीसाठी एरव्ही काहीसे वेगळे, विचित्र वाटणारे पर्याय शोधतात.

मी वर म्हटल्याप्रमाणे प्रत्येकाची स्वतःची अशी एक स्पेस असते, जिथे तो सर्वस्वी एकटा असतो. एकटाच राहु इच्छितो. पण एकटेपणा हा इतका सोपा नाहीये. त्यामुळे अश्या परिस्थितीतही माणूस त्याला सोइस्कर असा पर्याय शोधतो. मी सुद्धा माणूस आहे, मलाही कधीकधी स्वतःची स्पेस हवी असते. पण मुळातच एकांतप्रियता हा माझा स्वभाव नसल्याने त्या एकांतातही मला कुणाचीतरी सोबत हवी असतेच. अश्या वेळी मग मी ती सोबत कधी पुस्तकात शोधतो. कधी तलतच्या गाण्यात शोधतो, तर कधी व्यक्त होण्यासाठी माझ्या ब्लॉगची सोबत करतो. सुदैवाने माझ्याकडे असे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत की जे मला कधी एकटे पडू देत नाहीत. पण हा एकांत, हा एकटेपणा नेहमीच ऐच्छिक, स्वाभाविक नसतो. काही जणांच्या बाबतीत तो नियतीने, क्वचित त्यांच्या स्वतःच्या वर्तनाने सुद्धा लादला जातो.

माझ्या अश्या एकांतात मी पुस्तकांच्या नंतर सगळ्यात जास्ती सहारा घेतो तो एका टीव्ही सिरियलचा. माना उंचावल्या ना लगेच? विशल्या आणि टीव्ही सिरियल? But that’s true, अश्या वेळी मी एक मालिका आवडीने पाहतो. अर्थात आता ती कुठेच चालू नाहीये. पण इंटरनेटच्या माध्यमाने जुन्या मालिकांचे भाग पुन्हा पाहण्याची सोय करून देवून आपल्यावर प्रचंड उपकार करून ठेवलेले आहेत. अश्या वेळी माझ्या सोबत ‘मिस्टर बीन’ असतो. रॉन (किं रोवन) अॅटकिन्सनने साकारलेला जगावेगळा मिस्टर बीन. हा स्वभावाने काही प्रमाणात माझ्यासारखाच आहे. फक्त एकच फरक आहे आमच्यात , तो म्हणजे माझ्या सुदैवाने मला प्रचंड मोठे असे मित्रमंडळ लाभलेले आहे, तर ‘बीन’ अगदी एकटा आहे. कारणे काहीही असोत. पण त्याला त्या एकटेपणाची फिकीर नाही, कारण त्याने या एकटेपणावर त्याच्यापुरता पर्याय, एक सोबती शोधलेला आहे. त्याचा हा सोबती म्हणजे एक ब्राउन कलरचे सॉफ्ट टॉय आहे. एक टेडी बीअर. त्याचे नावही टेडीच आहे. एक निर्जीव खेळणे. मात्र बीन कायम त्याच्याशी एखाद्या सजीवासारखेच वागतो. केकचा एखादा तुकडा जरी असला तरी आधी टेडीला खाऊ घालतो. कुठेही गेला तरी टेडी त्याच्या बरोबर असतो. कुठलीही नवी गोष्ट असली, काही घटना असली की टेडीला सांगतो. पिकनिकला जाताना टेडीच्या डोळ्यावर पट्टी बांधून त्याला बरोबर नेतो आणि तिथे पोचल्यावर त्याच्या डोळ्यावरची पट्टी काढून त्याला आश्चर्यचकित करतो. इतकेच क़ाय, ख्रिसमसच्या रात्री फ़ायरप्लेसवर सांताच्या गिफ्टसाठी स्वत:बरोबर टेडीसाठी सुद्धा एक सॉक्स बांधतो. कधी संतापला की सगळा राग टेडीवर काढतो आणि मग त्याची माफीही मागतो. अगदी त्याने माफ करावे म्हणून त्याला वेगवेगळी आमिषे दाखवून त्याची मनधरणी सुद्धा करतो. बीनसाठी त्याचा हा टेडी म्हणजे बेस्ट बडी आहे, सर्वात जवळचा सोबती आहे.

टॉम हँक्सचा ‘कास्ट अवे’ आठवतो? कुरियरच्या व्यवसायात असलेला चक़ नोलैंड एका प्लेन क्रैशमध्ये एका मनुष्यवस्तीविरहीत एकाकी बेटावर अडकतो. कायम माणसांच्या रगाड्यात राहणाऱ्या चकला नियतीने थोपलेला हा एकाकीपणा खायला उठतो, वेड्यासारखी अवस्था होते त्याची. मग चक त्याला विमानाच्या अवशेषात सापडलेल्या एका फुटबॉललाच नाक डोळे काढतो आणि एका काठीला बांधून त्यालाच आपला बडी बनवतो. पुढची चार वर्षे त्या एकाकी बेटावर चक आपल्या या जगावेगळ्या सोबत्याच्या साथीत काढतो. प्रसंगी त्याच्याशी बोलतो, त्याच्यावर चिडतो, त्याला शिव्या देतो. त्याला आपल्या गर्लफ्रेंडबद्दल, आपल्या पहिल्या डेटबद्दल सांगतो. या जगावेगळ्या सोबत्याशी त्याचे इतके मैत्र जुळते की जेव्हा चक एक तराफ़ा तयार करून मेनलैंडकड़े परत जाण्याचा निर्णय घेतो तेव्हा आपल्या या जोडीदारालाही आठवणीने सोबत घेतो. पुढे समुद्रातील एका वादळामुळे चकचा तराफ़ा फुटतो आणि त्याचा हा बडी त्याच्यापासुन दुरावतो. तेव्हा चकने त्या दुःखाने केलेला आक्रोश टॉम हँक्सने इतका प्रभावीपणे सादर केलाय की ते पड़द्यावर पाहताना सुद्धा आपण अक्षरशः मुळापासुन हलून जातो.

माणसाची ही सोबतीची, कुणीतरी सोबती , जोडीदार असण्याची गरज त्याला इतरांपेक्षा वेगळा बनवते. अर्थात ही सवय प्राण्यात देखील आढळते, नाही असे नाही. पण मनुष्यप्राण्यासाठी ती गरज असते. ‘लाईफ ऑफ पाय’ मधले पाय आणि रिचर्ड पार्कर उर्फ त्या बंगाली वाघाचे नाते असेच आहे. बोट बुडाल्यावर पाय एका छोट्या लाईफबोटीचा आसरा घेतो. तिथे त्याला वेगवेगळे सोबती भेटतात, एक माकड मग एक तरस आणि शेवटी मग त्यांच्याबरोबर शेवटपर्यंत तगुन राहीलेला रिचर्ड पार्कर. हे नावही त्याला पायनेच दिलेले आहे. आधी रिचर्ड पार्करला घाबरणारा पाय नंतर मैत्री झाल्यावर त्याच्यावर दादागिरी करायला लागतो. उडत्या माशांचा थवा पाहिल्यावर दोघे मिळून एकत्र माशांची शिकारही करतात. आधी स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी पार्करला मारायला निघालेला पाय नंतर पार्कर अन्न न मिळाल्यामुळे अशक्त होतोय हे लक्षात आल्यावर खुप हळहळतो. शेवटी किनाऱ्याला लागल्यावर रिचर्ड पार्करचे त्याचा निरोप न घेता जंगलात निघुन जाणे त्याला प्रचंड खटकते इतका तो पार्करमध्ये गुंतला जातो.

माणूस आणि प्राणी यांच्यात हाच फरक आहे. कुत्र्यासारखे किंवा घोड्यासारखे काही अपवाद सोडले तर प्राण्याची स्मरणशक्ती आणि निष्ठा दोन्ही कमजोर असतात. ते आपल्या जोडीदाराला सहज विसरून जातात, नवा जोडीदार शोधतात. माणसाला नेमकी हिच गोष्ट अवघड जाते. तो नात्यात गुंतून जातो आणि मग दुःख करत बसतो. प्राण्यांचे तसे नाही त्यांच्यासाठी सदैव ‘नवी विटी नवे राज्य’ !

तरीही डिस्नेने बऱ्याच मालिका-चित्रपटामधून प्राण्यामधली मैत्री छान रंगवली आहे. हकुना मटाटाचे टिमॉन आणि पुम्बा, मादागास्कर सिरीजचे अलेक्स (सिंह), मेलमन(जिराफ), ग्लोरिया (हिप्पो) आणि मार्टी (झेब्रा) , आइस एजचे मॅनी सीड आणि डिएगो किंवा टारझन आणि त्याचे एप मित्र, मोगली आणि बगिरा, का, बल्लू ही सगळी पात्रे प्राणिमात्रांची मैत्रीची, सोबतीची गरज आणि महत्व स्पष्ट करतात. आपल्याकडे हिंदी चित्रपटात सुद्धा काही प्रमाणात माणूस आणि प्राणी यातले मैत्र रंगवलेले दिसून येते. उदा. तेरी मेहरबानियां, हाथी मेरे साथी, मर्द, परिवार, दूध का कर्ज वगैरे मसालापट, तसेच नव्यापैकी चिल्लर पार्टी आणि संतोष सिवनचा ‘हॅलो’. पण हॅलो आणि चिल्लर पार्टीसारखा एखादा अपवाद वगळला तर हे नाते आपल्याकडे ठळकपणे अधोरेखित होताना दिसत नाही.

शेवटी काय तर माणूस असो वा प्राणी , प्रत्येकाला कुणाची ना कुणाची सोबत हवीच असते. ती त्याची गरज आहे. हो ना?

© विशाल कुलकर्णी

 
 
%d bloggers like this: