RSS

तदबीर से बिगड़ी हुई तकदीर बना ले …

02 डिसेंबर

तदबीर से बिगड़ी हुई तकदीर बना ले …

१९५१ साल गीता दत्तच्या वैयक्तीक आयुष्यात एक नवं, सुंदर पर्व घेवुन आलं होतं. (ज्याचा अंत एका न संपणार्‍या विरहात होणार होता) ‘बाजी’ या चित्रपटाच्या दरम्यान तिची ओळख गुरुदत्तशी झाली आणि याच चित्रपटातील एका, पुढे प्रचंड गाजलेल्या गाण्याच्या रेकॉर्डींगच्या वेळी गुरुदत्त तिच्या प्रेमात पडला. गाणं होतं साहिर लुधियानवीचं…

“तदबीर से बिगड़ी हुई तकदीर बना ले.., एक दांव लगा ले”

‘बाजी’ हा चित्रपट खरेतर गुरुदत्त आणि देव आनंद या दोघांसाठीसुद्धा एक जुगारच होता. त्या आधी दोघेही आपापल्या आयुष्यात खुप संघर्ष करुन थकले होते. असे म्हणतात की आपल्या संघर्षाच्या काळात या दोन मित्रांनी एकमेकांना वचन दिले होते की त्यांच्यापैकी जो कुणी प्रथम चित्रपट बनवेल , तो दुसर्‍याला आपल्या चित्रपटात संधी देइल. म्हणजे ‘देव’ने चित्रपट केला तर दिग्दर्शक गुरुदत्त असेल आणि गुरुदत्तने चित्रपट केला तर नायक ‘देव’ असेल. संधी ‘देव आनंद’ला मिळाली आणि त्याने आपले वचन पाळले. ‘बाजी’ हा चित्रपट व्यावसायिक यशाच्या पातळीवर देव आणि गुरुदत्त दोघांसाठी देखील एक पहिली आणि शेवटची संधीच होता. पण या संधीचे गुरुदत्तने सोने केले.

तर आज आपण बोलणार आहोत, गीता दत्त आणि गुरुदत्तच्या आयुष्यात एक महत्वाचा टप्पा ठरलेल्या या नितांतसुंदर , कर्णमधुर गाण्याबद्दल. साहिर लुधियानवीच्या  ‘तदबीर से बिगड़ी हुई…… ‘ या गाण्याने लोकप्रियतेचे सगळे विक्रम मोडले आणि याच गाण्याच्या रेकॉर्डींगदरम्यान गीता रॉय गुरुदत्तच्या आयुष्यात आली आणि पुढे गीता दत्त झाली.

साहिर लुधियानवी हे हिंदी साहित्यसृष्टीला पडलेलं एक अतिशय देखणं स्वप्न आहे. हिंदी चित्रसृष्टीच्या, उर्दू-हिंदी साहित्याच्या क्षेत्रातले एक अतिशय उज्वल आणि महत्वाचे पान आहे. चित्रपटात एका प्रसंगात सर्वस्व गमावून बसलेला, निराश झालेला, आयुष्याप्रती एकदम उदासीन झालेला नायक (देव आनंद) , सदसद्विवेक बुद्धी आणि वास्तव यांच्या अजब संघर्षाच्या गुंत्यात अडकलेला असतो,  नशिबापुढे हार मानून परत निघालेला असतो. तेव्हा गिटारच्या धुंद करणार्‍या साथीत अवखळ नायिका (गीता बाली) त्याच्यातल्या हिंमतीला,  कर्तुत्वाला आव्हान करते. स्वतःवर विश्वास असेल तर अजुन एक संधी घेवून बघायला प्रेरीत करते. इथे रूपक जुगाराचे वापरले आहे. अजुन एकदा पत्ते मांड, घे नशिबाची परीक्षा. पण ‘साहिर’ला इथे निव्वळ जुगाराचा डाव अपेक्षित नाहीये….

माणसाचे आयुष्य तरी क़ाय हो, एक जुगारच आहे की ! जो संधीची वाट पाहात बसला त्याला आयुष्यभर वाटच पाहावी लागते. जे संधी घड़वण्यात विश्वास ठेवतात, उपलब्ध प्रत्येक संधी आपल्याला अनुकूल करून घेण्यासाठी प्रयत्नशील राहतात, यश त्यानाच मिळते ही महत्वाची गोष्ट ‘साहिरमियाँ’ इथे अधोरेखित करतात.

तदबीर से बिगड़ी हुई तक़दीर बना ले, तक़दीर बना ले 
अपने पे भरोसा है तो इक दांव लगा ले,
लगा ले दांव लगा ले

भगवंतांनी गीतेत सांगितलेला कर्मयोगच थोडा वेगळ्या स्वरुपात आहे इथे. भगवंत म्हणतात ‘कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन’ . इथे इनडायरेक्टली तेच सांगायचा प्रयत्न केलाय. पण इथे नुसता फुकाचा अध्यात्मवाद नाहीये. साहिरमियाँ त्याला वास्तविक आयुष्याची जोड़ देतायत.  इथे कर्माबरोबर फलाची अपेक्षाही आहे. नशिबावर विसंबून न राहता काहीतरी शक्कल, काहीतरी युक्ती लढवून नशिबावर मात करण्याचा सल्ला इथे देण्यात आलेला आहे. संधी शोधून मिळत नसते, ती घडवावी लागते. त्यासाठी धोका पत्करायची तयारी असावी लागते. तरच यशश्री माळ घालते.

डरता है ज़माने की निगाहों से भला क्यूँ
निगाहों से भला क्यूँ  – २
इन्साफ़ तेरे साथ है इलज़ाम उठा ले, इलज़ाम उठा ले..

समाज क़ाय, दोन्ही बाजूंनी बोलतो, तो बोलणारच. त्याच्या बोलण्याकड़े दुर्लक्ष कर. समाजाने दोष दिला तरी त्याची फिकीर न करता आपले कर्म करत राहा. आज जरी जग दोष देत असले तरी उद्याची यशस्वी पहाट तुझीच आहे. सत्य तुझ्या बाजुला आहे.

बाजी हा पन्नासच्या दशकातला (१९५१ साली आलेला) चित्रपट. देश नुकताच स्वतंत्र झालेला होता. फाळणीच्या दुष्टचक्रातुन हळूहळू बाहेर येत होता. तत्कालीन मध्यमवर्गीय  युवकांपुढे भविष्य तर होते, पण फारश्या संधी दिसत नव्हत्या. फाळणी, निर्वासितांच्या संख्येत होत असलेली वाढ यामुळे बेरोजगारी मोठ्या प्रमाणात होती. युवकवर्ग कळत-नकळत  मोठ्या प्रमाणात गुन्हेगारीकड़े खेचला जात होता. त्यामुळे प्रत्येक फाटक्या माणसाकड़े संशयाच्या नजरेने पाहिले जायचे. हे गाणे अश्या आत्मविश्वास गमवत चाललेल्या युवकांसाठी एक प्रेरणा ठरले नसते तरच नवल.

क्या खाक वो जीना है जो अपने ही लिये हो
अपने ही लिये हो  –
खुद मिटके किसी और को मिटने से बचा ले….

साहिरमियाँ सहजपणे यातून जगण्याचे गमक मांडून जातात. आयुष्य कसं व्यापक असावं. स्वत:पुरतं, आत्मकेंद्रित असू नये. स्वत: पुढे जाताना, आपल्याबरोबर इतरांनाही पुढे घेवून जाण्याचे स्वप्न, आकांक्षा जो बाळगतो तो खरा विजेता. प्रसंगी एखाद्याला उध्वस्त होण्यापासुन वाचवण्यासाठी स्वतःला उध्वस्त व्हावे लागले तरी चालेल. जो आपल्याबरोबर इतरांचे आयुष्य सुद्धा उजळवतो तो खरा यशस्वी माणूस.

शेवटी साहिरमियाँ, एक अतिशय महत्वाची गोष्ट सांगून जातात. यश मिळवायचे असेल तर आयुष्यातल्या प्रत्येक गोष्टीचा साधन म्हणून वापर करता यायला हवा. आपल्या उणीवा, आपली कमजोरीसुद्धा आपल्या सामर्थ्यात परावर्तीत करणे ज्याला जमते तोच यशस्वी होतो. ‘अपयश ही यशाची पहिली पायरी असते’ असे म्हणतात. या अपयशातुन, लागलेल्या ठेचातुन आपल्या चुका ओळखून , त्या सुधारत , त्यानाच आपली ताकद बनवीत जो जगाला सामोरे जातो त्यांच्यासाठी क्षितीजसुद्धा अपूरे पडते.

टूटे हुए पतवार हैं कश्ती के तो हम क्या
हारी हुई बाहों को ही पतवार बना ले, पतवार बना ले…

सचिनदांचे अप्रतिम संगीत हा या गाण्याच्या यशातला सगळ्यात महत्वाचा फैक्टर होता.  या गाण्यात सचिनदांनी सगळी गृहीतकंच बदलून टाकली. साहिरची ही अप्रतिम गझल सचिनदांनी चक्क वेस्टर्न बाजात सादर केली. गझल म्हटली की सितार हवी, पण सचिनादांना एका जुगाराच्या अडडयावर सितार हि कल्पनाच रुचत नव्हती. शेवटी त्यांनी एक वेगळेच, अफाट धाडस केले. या क्लासिक गझलेला जाझच्या ठेक्यात बांधत सितारच्या ऐवजी व्हायोलिनच्या सुरात गुंफले. सचिनदांचा हा प्रयोग भल्याभल्यांच्या माना झुकवून गेला. साहिरच्या शब्दाना सचिनदांनी रत्नखचित शिरपेच चढवला.

या गाण्याने देवसाहेब, गुरुदत्त, गीतादत्त, साहिर अशा बऱ्याच जणांना नवसंजीवनी मिळवून दिली. गीताच्या बाबतीत तर हे गाणे खुप महत्वाचे ठरले. आपल्या नशिबावर आणि गुरुदत्तच्या प्रेमावर विश्वास ठेवून तिने हा डाव खेळला. कुठल्यातरी क्षणी ती देखील गुरुदत्तच्या प्रेमात पडली आणि १९५३ मध्ये तीने गुरुदत्तबरोबर विवाह केला. प्रथमदर्शनी तरी असेच भासले की तिने खेळलेला हा नशिबाचा डाव कमालीचा यशस्वी ठरला. बाजीच्या यशाने गीताला पार्श्वगायिका म्हणून पक्के स्थान मिळवून दिले. बाजीनंतर गुरुदत्तच्या बहुतेक सगळ्या चित्रपटात गीता गायली आणि जिव तोडून गायली. गुरुदत्त आणि गीताने या काळात एकाहुन एक सुंदर अशी अनेक कर्णमधुर गाणी दिली.

सचीनदा एकदा म्हणाले होते, “वो जब गुरुदत्तके लिये गाती है तो गलेसें नही, दिलसें गाती है!”

विशाल कुलकर्णी
०९९६७६६४८१९, पनवेल


 

One response to “तदबीर से बिगड़ी हुई तकदीर बना ले …

  1. Shubhada Bapat

    डिसेंबर 2, 2018 at 3:54 pm

    अप्रतिम.
    खर तर शब्दच नाहीयेत

     

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: