RSS

हजारो ख्वाहिशे ऐसी के हर ख्वाहिश पे दम निकले…

17 जून

काल नेहमीप्रमाणे बॉसच्या केबिनमधून लेक्चर आणि नेहमीची मुक्ताफळे ऐकून बाहेर पडलो. बरोबरचा माझा सहकारी नागेश म्हणाला, “साला अपने जितनी (आम्ही सेल्सवाले) बदतर हालत तो प्युन की भी नहीं होगी!” आम्ही दोघेही एकमेकाला टाळी देवून हसलो. (सेल्समध्ये १८-१९ वर्षे काढल्यावर इतका निर्लज्जपणा येतोच अंगी.) मला नेमके त्याच वेळी आमच्या गालिबमियॉंचा शेर का आठवू नये ? गालिबमियॉं म्हणतात…

निकलना खुल्द से आदम का सुनते आये हैं लेकिन
बहुत बे-आबरू होकर तेरे कूचे से हम निकले

मियॉं म्हणतात की माणसाची निर्मीती सर्वप्रथम जन्नतमध्ये म्हणजे स्वर्गात झाली असे ऐकत आलोय लहानपणापासून. पण तुझ्या गल्लीतून मात्र अतिशय बेइज्जत होवून बाहेर पडलो. प्रत्येक वेळी, म्हणजे तुमचा परफॉर्मन्स कितीही चांगला असला तरी बॉसच्या दॄष्टीने तुम्ही कायमच अंडर युटीलाइइज्ड असता. माझ्या सेल्सलाईनमधल्याच नव्हे तर सर्वच क्षेत्रातल्या मित्रांना याची चांगलीच सवय आणि जाणिव असेल. नागेशच्या नकळत गुपचूप कानाची पाळी पकडत मनातल्या मनात गालिबमियॉंची माफी मागितली आणि माझ्या डेस्ककडे वळलो. पण मनात मात्र मियॉं फेर धरायला लागले होते.

220px-Asad_ghalib

मिर्ज़ा असद-उल्लाह बेग ख़ां उर्फ “ग़ालिब” हे नाव म्हणजे गझलेच्या क्षेत्रात नुसत्या उच्चाराबरोबर कानाची पाळी पकडायला लावणारं नाव. फारसी भाषेतील साहित्याला हिंदोस्तानी जुबानमध्ये स्वतःचा असा एक समर्थ प्रवाह मिळवून देणारं, गझलेच्या क्षेत्रात कायम उच्चासनावर विराजमान असलेलं हे नाव. जेवढं गालिबवर लिहीलं गेलय तितकं इतर कुठल्याही शायरवर लिहीलं गेलेलं नसेल. घरातली भाषा फारशी, पण याचं बहुतेक लेखन उर्दू भाषेत. आज बहुतेक वेळा गालिबला ‘उर्दू भाषेचा सर्वश्रेष्ठ कवि’म्हटलं जातं, ते मात्र मला पटत नाही. साहिरने त्याच्या एका शेरात म्हटलं होतं…

“ग़ालिब जिसे कहते हैं उर्दू का ही शायर था, उर्दू पे सितम ढाकर ग़ालिब पे करम क्यों है…” तसं पाहायला गेलं तर आजकाल सगळ्याच भाषांवर अन्याय, अत्याचार होताहेत. पण गालिब कधीच उर्दुपुरता मर्यादित नव्हता. मला वाटतं जगातल्या कित्येक भाषातून त्याच्या शायरीची भाषांतरे झालेली आहेत. तो सार्वकालिन आहे, सर्वव्यापक आहे. त्याची हि त्याच्यासारखीच सार्वकालिन, सर्वव्यापक गझल.

हजारों ख्वाहिशें ऐसी कि हर ख्वाहिश पे दम निकले
बहुत निकले मेरे अरमाँ, लेकिन फिर भी कम निकले

त्याची शायरी फक्त प्रेम या विषयावर नाहीये, तर तत्त्वज्ञान, रोजच्या जिवनात येणारे साधे साधे प्रसंग आणि प्रसंगी तत्कालीन राजकारणावरही भाष्य करणारे समर्थ लेखन आहे हे. इथे तो मानवी आयुष्यातले एक महत्त्वाचे सत्य अधोरेखीत करतोय. आपण अनेक आकांक्षा घेवून जगत असतो. सगळ्याच इच्छा आपल्याला इतक्या जवळच्या असतात की एकेकीवर आयुष्य उधळून टाकावं. गंमत म्हणजे माणसाचा मोह कधीच संपत नाही. कितीही इच्छा पुर्ण झाल्या तरी रोज नवनव्या आकांक्षा, अपेक्षा जन्म घेतच असतात. हे सगळं आयुष्य देखील मानवी अपेक्षा, इच्छा पुर्‍न करायला कमीच पडावं इतक्या. त्या कधीच संपत नाहीत.

डरे क्यों मेरा कातिल क्या रहेगा उसकी गर्दन पर
वो खून जो चश्म-ऐ-तर से उम्र भर यूं दम-ब-दम निकले

माझ्या इच्छा, अपेक्षा माझ्या आहेत. त्यांच्या पुर्ण होण्या , न होण्याची जबाबदारी पुर्णतया माझी आहे. एखादी इच्छा , विशेषतः पियामिलनाची पुर्ण नाही झाली तरी तो माझा प्रश्न आहे. त्यासाठी माझ्या प्रियेला (इथे तो आपल्या प्रियेला कातिल म्हणतोय, कारण तिच्या नकारानंतर जगण्यासारखं काही शिल्लकच राहात नाही) घाबरण्याची काहीच आवष्यकता नाहीये. कारण माझ्या डोळ्यातून आजन्म वाहणार्‍या आसवांसम रक्ताची जबाबदारी माझी आहे.

निकलना खुल्द से आदम का सुनते आये हैं लेकिन
बहुत बे-आबरू होकर तेरे कूचे से हम निकले

इथे आपण जरा पार्श्वभूमी समजून घेवूयात. या शेराचा संबंध ‘आदम’शी आहे. पोथ्या, पुराणा, कुराण, बायबलनुसार विश्वातला पहिला मानव. कथा अशी आहे की आदमचा जन्म स्वर्गात झाला होता. पण त्याने खुदाच्या आज्ञेचे उल्लंघन केल्यामुळे त्याला स्वर्गातून हाकलून देण्यात आले. गालिब मिया इथे सर्वसाधारण प्रेमी जिवांचा, आशिक वृत्तीचा आणि त्याच्या प्राक्तनाचा संबंध आदमशी लावतात. की परमेश्वराने आदमला स्वर्गातून हाकलुन दिल्याचे ऐकून होतो, पण माझी तर तुझ्या गल्लीत नेहमीच त्याहीपेक्षा मोठी बेइइज्जती होते. मलाही त्याच पद्धतीने तुझ्या म्हणजे प्रियेच्या गल्लीतून बेदखल करण्यात आलेले आहे.

भरम खुल जाये जालीम तेरे कामत कि दराजी का
अगर इस तुर्रा-ए-पुरपेच-ओ-खम का पेच-ओ-खम निकले

साधी साधी रुपके वापरून मानवी स्वभावांवर भाष्य करणे यात मियाजींचा हातखंडा आहे. आमचे तुकोबा म्हणतात, ‘का रे भुललासी वरलिया रंगा’ तसेच इथे गालिब समोरच्या घमंडी व्यक्तीला सुनावतोय. तुझ्या मस्तावरील शिरपेचाच्या ते रुबाबदार तुर्‍याचा इतकाही गर्व करू नकोस. तो फक्त वरवरचा आहे. त्यामुळे तुला आपण कुणीतरी मोठे, उच्च असल्याचा भ्रम झाला असेल तर लक्षात ठेव, ते फक्त बाह्यरुप आहे. या पगडीखालच्या रेशमी केसांचे कुरळे तुरे जर बाहेर आले तर तुझ्या त्या कृत्रीम तुर्‍याची घमेंड उतरायला क्षणभरही लागणार नाही. म्हणजेच बाह्यरुपावर भाळण्यापेक्षा स्वतःच्या आत डोकावून पाहा तिथले सौंदर्य यापेक्षाही जास्त मनमोहक आहे.

मगर लिखवाये कोई उसको खत तो हमसे लिखवाये
हुई सुबह और घर से कान पर रखकर कलम निकले

पण आपल्या प्रियेवरचं त्याचं प्रेमही अजब आहे. तिच्यावर फक्त मीच प्रेम करणार असा हट्ट नाहीये या आशिकमियाचा. तीचं सौंदर्य, आकर्षण हे सर्वव्यापक आहे, सर्वाकर्षक आहे याची त्याला जाणीव आहे. इथे सुद्धा रुपक आहे बरं. हि प्रिया केवळ कुणी स्त्रीच नव्हे, तर हे परमेश्वरालाही उद्देशून असू शकतं. हे ‘माये’ला सुद्धा उद्द्येशून असू शकतं. त्याची विनंती एवढीच आहे की तिची आराधना करताना मलापण तुमच्याबरोबर सामावून घ्या. अगदी तिला पत्र लिहायचं असेल तर मला सांगा, मी इतका आकंठ बुडालेलो आहे तिच्या प्रेमात की सकाळी घराबाहेर पडताना लेखणी कानाला लावूनच बाहेर पडतो. तिची किंवा त्या सर्वसमावेशक शक्तीची स्तुती करायला माझे शब्द केव्हाही आतुरच असतात.

हुई इस दौर में मनसूब मुझसे बादा-आशामी
फिर आया वो जमाना जो जहाँ से जाम-ए-जम निकले

ती प्रिया असो वा तिच्या प्राप्तीची इच्छा, तिच्या आराधनेच्या या काळात मझं नकळत मदीरेशी नातं जुळलं आणि मग मदीरेच्या प्याल्यातसुद्धा मला तीच दिसायला लागली. जणुकाही हातातला प्याला हा जादुई प्याला झाला, ज्याच्यात आपल्याला आवडणार्‍या कुठल्याही व्यक्तीला, गोष्टीला आपण हवे तेव्हा, हवे तितका वेळ पाहू शकतो. संत मीराबाईच्या श्रीकृष्णाशी असलेल्या सायुज्यतेशी नातं सांगणारं हे विलक्षण उदाहरण. मीराबाई म्हणते..

घडी एक नहिं आवडे तुम दरसण बिन मोय
तुम हो मेरे प्राण जी कासूं जीवण होय
धान न भावै नींद न आवै बिरह सतावे मोय
घायलसी घूमत फिरूं रे मेरो दरद न जाणै कोय

हि देखील अवस्था तशीच फक्त वर्णन करण्याची शैली, वापरलेली रुपके वेगळी, ऐहिक जगातली.

हुई जिनसे तव्वको खस्तगी की दाद पाने की
वो हमसे भी ज्यादा खस्ता-ए-तेग-ए-सितम निकले

प्रेम हि अशी अवस्था आहे की इथे आपणच आपले वाली असतो. ज्यांच्याकडून आपल्याला सांत्वनाची, सहानुभूतीची अपेक्षा असते त्यांची अवस्था आपल्यासारखीच, किंबहुना आपल्यापेक्षाही खस्ता आहे हे लक्षात यायला वेळ लागत नाही. आशिक का जनाजा बडी धूम सें निकलता है, चाहे वो कोइ भी हों. !

मुहब्बत में नहीं है फ़र्क जीने और मरने का
उसी को देख कर जीते हैं जिस काफिर पे दम निकले

इथे जगण्या-मरण्याची सीमारेषा धुसर झालेली असते. मुळात प्रेमात जीवन आणि मृत्यू यात काही फरकच राहत नाही. प्रेमात पडलेला माणुस ज्या व्यक्तीवर मरतो तिच्याच्कडे बघून तर जगत असतो.

जरा कर जोर सिने पर कि तीर-ऐ-पुरसितम निकले
जो वो निकले तो दिल निकले, जो दिल निकले तो दम निकले

हे शादीवाल्या मोतीचुरच्या लड्डू सारखं आहे. तिच्या नजरेचा जो बाण माझ्या हृदयात आतवर शिरलाय तो एकतर तसाच राहू दे. कार्ण तो काम तिच्या असण्याची जाणिव करून देणारा आहे. आणि जर काढायचाच असेल तर माझ्या छातीवर जोर देवून तो बाण अश्या रितीने बाहे काढा की त्याबरोबर माझे हृदयसुद्धा बाहेर येइल. हृदय बाहेर आले की प्राणही बाहेर पडतील आणि मग मी तिच्याशी एकरूप व्हायला मोकळा. यातही सायुज्यतेचं अध्यात्म आहेच.

खुदा के बासते पर्दा ना काबे से उठा जालिम
कहीं ऐसा न हो याँ भी वही काफिर सनम निकले

प्रेमात एक अवस्था अशी येते की सगळं जग एकीकडे आणि एकीकडे प्रिया. सारी खुदाई एक तरफ और एत तरफ मेरा साजन. या अवस्थेला पोचलेला तो आशिक विनंती करतोय की कृपा करून काब्यावरुन तो पडदा उघडू नका. काबा हे मुस्लिमांचे सर्वात पवित्र धर्मक्षेत्र. प्रत्येक मुस्लीम व्यक्तीने आयुष्यात एकदा का होइना काबाचे दर्षन करावेच नाहीतर त्याला अल्लाहच्या पायी जागा मिळत नाही असे म्हणतात. कवि म्हणतो की काबाच्या त्या पवित्र धर्मस्थळावर असलेला तो पडदा नका उघडू , माझ्यासाठी माझी प्रियाच सर्वस्व आहे. कदाचित अल्लाहच्या जागीसुद्धा मला तीच दिसायची.

कहाँ मयखाने का दरवाजा ‘गालिब’ और कहाँ वाइज़
पर इतना जानते हैं, कल वो जाता था के हम निकले

कुठे मदिरालयाचा दरवाजा आणि कुठे ‘वाइज’ ! वाईज म्हणजे धर्मोपदेशक. इथे पुन्हा मियाजी आयुष्यातले सत्य सांगून जातात.

या तो पिने दे मस्जीद में बैठकर, या फिर वो जगह बता जहां खुदा नही ! या शेराप्रमाणे प्रेमात पडलेल्या व्यक्तीसाठी त्याची प्रिया हेच त्याचे सर्वस्व असते. जळी, स्थळी, काष्ठी, पाषाणी त्याला तीच दिसत असते. त्याच्यासाठी मस्जीद आणि मदिरालय यातला फरक संपलेला असतो. जिथे त्याची प्रिया दिसेल तीच त्याची मस्जीद, तेच त्याचे मंदीर. म्हणून तो स्वतःच्या वर्तनाचे समर्थन करण्यासाठी, स्वतःचीच भलामण करण्यासाठी म्हणतो. कुठे माझे मदिरालय आणि कुठे ते पवित्र धर्मोपदेशक पण मला खात्री आहे मी मदिरालयातून बाहेर पडलो की तो नक्कीच आत शिरत असेल.

गालिबमियां, या तो आप समय सें पहले पैदा हुये थे या हम समय के बाद ! ये शिकायत हमेशा रहेगी खुदासे…

मियांबद्दल काय बोलणार अजून. गालिबचाच एक शेर आहे.

है और भी दुनियामें सुखनवर बहोत अच्छे |
कहते है के गालिब का है अंदाज-ए-बयाँ और ||

कहने कों बाकी रह ही क्यां जाता है ?

हि गझल गाणे हे प्रत्येक गझल गायकाचे स्वप्न असते. जवळजवळ सर्वच गायकांनी एकदा का होइना ही गझल गायलेली आहे. मी मात्र ‘मिर्झा गालिब’ या टिव्ही सिरियल साठी जगजीतजींनी गायलेल्या व्हर्जनच्या आकंठ प्रेमात आहे. गालिबचे शब्द आणि जगजीतचे सूर हा आपल्याला थेट दुसर्‍या दुनियेशी जोडणारा एक महत्त्वाचा दुवा आहे हे लक्षात असू द्या म्हणजे झाले.

Hazaro khwahishe aisi

HAZARRO

 

धन्यवाद.

विशाल कुलकर्णी. ०९९६७६६४९१९ . पनवेल.

 

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

w

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: